Polski Koncern Naftowy ORLEN zamierza aktywnie uczestniczyć w projektach poszukiwawczych gazu niekonwencjonalnego w Polsce. Polski Koncern Naftowy ORLEN intends to be actively involved in unconventional gas exploration projects in Poland. Jest to jeden ze strategicznych priorytetów Grupy. This is one of the Group’s strategic priorities. Już teraz spółka Orlen Upstream odpowiedzialna za projekty w sektorze poszukiwań i wydobycia węglowodorów prowadzi poszukiwania na terenie pięciu koncesji na Lubelszczyźnie. ORLEN Upstream, the E&P arm of the Group, has already commenced exploration on five licence blocks in the Lublin region. Niniejszy raport jest pierwszą podjętą w Polsce próbą usystematyzowania dostępnej wiedzy i informacji na temat poszukiwań i wydobycia gazu łupkowego. This Report attempts, for the first time in Poland, to provide a structured overview of the available knowledge and information on shale gas exploration and production. Zależy nam na przekazaniu wszystkim zainteresowanym rzetelnych i kompletnych informacji na temat gazu łupkowego i działalności PKN ORLEN na tym polu. Our goal is to provide all the interested parties with reliable and comprehensive information on shale gas and PKN ORLEN’s activities in this area. W pierwszej części raportu przedstawiona jest charakterystyka gazu łupkowego – pochodzenie geologiczne, technologia wydobywcza, parametry opłacalności wydobycia oraz – co wzbudza w Polsce największe emocje i nadzieje – potencjalne skutki ekonomiczne i polityczne. The first section of this Report outlines the basic characteristics of shale gas, such as its geological origin, extraction technology, commerciality criteria, and – the question that stirs up the strongest hopes and emotions in Poland – the potential economic and political consequences. Pierwszym krajem, który rozpoczął wydobycie gazu łupkowego na skalę przemysłową były Stany Zjednoczone. The first country to launch commercial production of shale gas was the United States, and therefore a whole chapter is devoted to this market. Dlatego też poświęciliśmy temu rynkowi cały osobny rozdział. The first country to launch commercial production of shale gas was the United States, and therefore a whole chapter is devoted to this market. Gaz łupkowy stanowi tam obecnie ok. 14% całkowitej produkcji gazu ziemnego. Shale gas currently accounts for approximately 14% of the U.S.’s total natural gas production. Według szacunków Departamentu Energii USA, większość (60%) wydobywalnych zasobów gazu ziemnego ulokowana jest w złożach niekonwencjonalnych (shale gas i tzw. tight gas). As estimated by the U.S. Department of Energy, the majority (60%) of recoverable gas reserves are found in unconventional reservoirs (shale gas and tight gas). W ostatniej części raportu opisujemy perspektywy rozwoju poszukiwań i wydobycia gazu niekonwencjonalnego w Polsce. The final section of this Report examines the prospects for unconventional gas exploration and production in Poland. Podawane dotychczas do wiadomości publicznej szacunki potencjalnych zasobów gazu łupkowego, silnie podziałały na wyobraźnię. The estimates of potential shale gas reserves published to date have strongly excited the collective imagination. Należy jednak pamiętać, że proces rozpoznawania potencjalnych złóż gazu łupkowego na terenie Polski dopiero się rozpoczyna. However, it should be noted that the process of appraising the potential shale gas reserves in Poland is still at an early stage. W raporcie wskazujemy zarówno na szanse jak i potencjalne bariery dla rozwoju poszukiwań gazu łupkowego w Polsce – natury geologicznej, ekonomicznej oraz administracyjnej. This Report points out both the opportunities and potential barriers for the development of shale gas exploration in Poland, including geological, economic and administrative factors. Warto jednak podkreślić, że nawet jeśli potwierdzą się najbardziej konserwatywne oceny złóż gazu niekonwencjonalnego, zasoby te – o ile ich wydobycie będzie opłacalne – mogą być wystarczające, by zmienić rynek gazu ziemnego w Polsce. It must be emphasised, however, that even if only the most conservative estimates of unconventional gas reserves in Poland prove correct, those resources – assuming their commerciality – may be sufficient to transform the Polish natural gas market. Jacek Krawiec Prezes Zarządu PKN ORLEN Jacek Krawiec President of the Management Board of PKN ORLEN Niniejszy raport został przygotowany przez PKN ORLEN SA na podstawie własnych informacji oraz danych i opinii publicznie dostępnych. This Report has been prepared by PKN ORLEN SA on the basis of its proprietary information and publicly available data and opinions. Prace nad stworzeniem raportu realizowane były w  okresie od maja do lipca 2010 roku. This Report was prepared in the period from May to July 2010. PODSUMOWANIE RAPORTU CZĘŚĆ 1: GAZ Z ŁUPKÓW (SHALE GAS) – PODSTAWOWE INFORMACJE EXECUTIVE SUMMARY PART 1: SHALE GAS - KEY FACTS Gaz z łupków – Charakterystyka Shale Gas - Overview. Ze względu na charakter skał, w których występują nagromadzenia węglowodorów, złoża dzielimy na konwencjonalne oraz niekonwencjonalne. Depending on the nature of the rocks where hydrocarbon accumulations are found, deposits are divided into conventional and unconventional. Wydobycie gazu niekonwencjonalnego jest technicznie trudniejsze i droższe. Production of unconventional gas is more expensive and more challenging in terms of technology. Wśród niekonwencjonalnych złóż gazu można wyróżnić: gaz w łupkach (shale gas), gaz uwięziony w izolowanych porach skalnych (tight gas), gaz z pokładów węgla (coalbed methane) oraz hydraty gazowe. Unconventional gas resources include shale gas, tight gas, coal-bed methane, and gas hydrates. Obecny poziom zaawansowania technologicznego pozwala na wydobywanie gazu ze źródeł niekonwencjonalnych na skalę przemysłową . The current advanced technology made gas production from unconventional sources commercially possible. Technologia wydobycia Production Technology. Rozwój wydobycia gazu z  łupków stał się możliwy dzięki obniżeniu kosztów technologii wykonywania odwiertów poziomych oraz szczelinowania hydraulicznego. The development of shale gas production become possible after the cost of horizontal drilling and hydraulic fracturing technology declined. Technika wiercenia otworów poziomych polega na początkowym odwierceniu pionowego odcinka otworu wiertniczego, a następnie po osiągnięciu zakładanej głębokości na zmianie trajektorii na poziomą i  wierceniu w  wybranej warstwie skalnej. In horizontal drilling, a well is first drilled vertically and, after an assumed depth is reached, it is diverted to a horizontal section and continues to be drilled through the target formation zone. Szczelinowanie hydrauliczne polega na wtłoczeniu do wybranej sekcji otworu wiertniczego cieczy pod bardzo wysokim ciśnieniem, składającej się z  nośnika (głównie wody) z dodatkiem materiałów wypełniających szczeliny (głównie piasku o odpowiednio dobranej granulacji i wytrzymałości mechanicznej) oraz dodatków chemicznych (głównie celem poprawienia lepkości). Hydraulic fracturing consists in pumping high-pressure fluid into a selected section of the borehole. Szczelinowanie hydrauliczne polega na wtłoczeniu do wybranej sekcji otworu wiertniczego cieczy pod bardzo wysokim ciśnieniem, składającej się z  nośnika (głównie wody) z dodatkiem materiałów wypełniających szczeliny (głównie piasku o odpowiednio dobranej granulacji i wytrzymałości mechanicznej) oraz dodatków chemicznych (głównie celem poprawienia lepkości). The fluid is composed of a carrier (mainly water), a proppant filling the fractures (mainly grains of sand of particular size and mechanical strength) and chemicals (serving chiefly to improve viscosity). Ciecz pod ciśnieniem tworzy szczeliny w strukturach skalnych, natomiast piasek wypełnia i podtrzymuje szczeliny tworząc nowe drogi migracji gazu do otworu. The fluid injected under pressure into the well forms fractures in the shale formation, while the sand prevents the fractures from closing and creates new paths for gas migration to the well. Do jednego otworu podczas zabiegu szczelinowania średnio wtłacza się od 7,5 do 11,3 mln litrów płynu szczelinującego oraz od 450 do 680 ton piasku. The average amount of fluid pumped into one well during a hydraulic fracturing treatment ranges from 7.5 to 11.3 million litres, while the quantity of sand ranges from 450 to 680 tonnes. Gaz z łupków – Opłacalność wydobycia na przykładzie USA Opłacalność wydobycia gazu z łupków zależy od wielu czynników: –– Własności mechanicznych i składu skał –– Zdolności do tworzenia sieci szczelin w oparciu o naturalny system spękań –– Kosztów wierceń –– Kosztów zabiegów szczelinowania hydraulicznego W 2009 roku Credit Suisse oszacowało, że przez najbliższe kilka lat próg opłacalności wydobycia gazu łupkowego będzie występował w przedziale wynoszącym 0,12 – 0,37 dolarów za m³ gazu ziemnego. Shale Gas – Commerciality: the U.S. Example Commerciality of shale gas production depends on numerous factors: Mechanical properties and rock composition ”Fracability” depending on natural crack patterns in the rock Cost of drilling Cost of hydraulic fracturing In 2009, Credit Suisse estimated that for the next few years the break-even point for shale gas production will range from USD 0.12 to USD 0.37 per cubic metre of natural gas. Ze względu na coraz większe zapotrzebowanie na urządzenia wiertnicze i świdry oraz popularyzację techniki można będzie oczekiwać w najbliższych latach spadku kosztów. Due to growing demand for rigs and drilling bits, as well as the spread of the technology, costs can be expected to drop in the coming years. Gaz z łupków – wpływ na geopolitykę świata Wzrost wydobycia gazu z łupków może w znaczny sposób zmienić strefy wpływów i zależności energetycznych wielu państw Europy oraz USA. Shale Gas – Geopolitical Implications Growth of shale gas production may significantly affect the areas of influence and energy dependency of many European countries and the United States. USA dzięki własnemu wydobyciu shale gas w znaczny sposób ograniczyło import LNG. Thanks to domestic shale gas production, the U.S. has managed to significantly downsize its LNG imports. Wydobycie gazu z łupków może zmniejszyć stopień uzależnienia UE od kontraktów długoterminowych z Rosją. Shale gas production may reduce the EU’s dependence on long-term contracts with Russia. Wzrost wydobycia gazu ziemnego ze względu na niską emisyjność CO² może wpłynąć na zahamowanie inwestycji w energetyce opartej na węglu kamiennym czy ropie naftowej. Due to low CO2 emissions, higher production of natural gas may halt investments in coal or oil-based power generation projects. CZĘŚĆ 2: RYNEK WYDOBYCIA SHALE GAS W USA PART 2: SHALE GAS PRODUCTION IN THE UNITED STATES Charakterystyka amerykańskiego rynku gazu Overview of the U.S. natural gas market. W  2009 roku Stany Zjednoczone stały się największym producentem gazu naturalnego na świecie. In 2009, the United States became the largest natural gas producer in the world. Wydobycie wyniosło 598,37 mld m³ i wzrosło o prawie 4% w stosunku do roku poprzedniego. The production reached 598.37 billion cubic metres and rose by almost 4% over the previous year. 50 % pochodzi ze źródeł niekonwencjonalnych, w którym tight gas stanowił 27%, shale gas 14% a coalbed methane 9%. Currently, 50% of the volume comes from unconventional resources, including tight gas (27%), shale gas (14%), and coal-bed methane (9%). Według obliczeń Energy Information Administration USA posiada 50  bln  m³ technicznie możliwego do pozyskania gazu ziemnego, z czego ok. 60% to zasoby niekonwencjonalne. According to the Energy Information Administration, the U.S. has 50 trillion cubic metres of technically recoverable gas resources, with unconventional sources accounting for roughly 60%. Shale gas pokrywa obecnie około 14% całkowitej produkcji gazu ziemnego. At present, shale gas accounts for some 14% of total gas production. W 2008 produkcja ze źródeł shale gas wynosiła 57,25 mld m³, co dało wzrost o ponad 70% w stosunku do roku poprzedniego. In 2008, the shale gas production stood at 57.25 billion cubic metres and was over 70% higher than in the previous year. Stany Zjednoczone nie stały się jeszcze w  pełni samowystarczalne w  zakresie zaspokojenia zapotrzebowania na gaz ziemny, natomiast sam import tego surowca systematycznie spada. The United States has not yet become fully independent in terms of satisfying its demand for natural gas, but gas imports have been steadily falling. Charakterystyka amerykańskiego rynku shale gas Overview of the U.S. shale gas market. Stany Zjednoczone mogą posiadać nawet 17 bln m³ wydobywalnych zasobów gazu w łupkach. The recoverable shale gas resources of the U.S. may be as high as 17 trillion cubic metres. Zdecydowanie największe wydobycie gazu niekonwencjonalnego pochodzi z Barnett Shale w Teksasie. Production of unconventional gas is by far the largest in the Barnett Shale, Texas. Pomimo, że Haynesville, Fayetteville, Arkoma/Woodford i  Marcellus są dopiero na wczesnym etapie rozwoju, wydobycie systematycznie wzrasta (patrz wykres poniżej). Other fields, such as Haynesville, Fayetteville, Arkoma/Woodford and Marcellus are still at an early stage of development, but the production is consistently growing (see chart below). Na terenie Barnett Shale wykonano ponad 10000 otworów. More than 10,000 wells were drilled in the Barnett Shale. Jeden odwiert poziomy przypada średnio na zakres pola powierzchni od 24,3 do 64,7 hektarów. One horizontal well covers, on average, an area ranging from 24.3ha to 64.7ha. Koszt wykonania jednego otworu pionowego do 1500 m w Stanach Zjednoczonych to około 0,8mln do 2 mln dolarów , natomiast wiercenie jednego otworu poziomego o  odcinku poziomym do 3 km może osiągnąć poziom kosztów nawet 6–8 mln dolarów. In the U.S., the cost of drilling one vertical well up to the depth of 1,500m ranges from approximately USD 0.8m to USD 2m, while the drilling of one horizontal well with the length 6-8m. of up to 3km may cost as much as USD. CZĘŚĆ 3: PERSPEKTYWY ROZWOJU RYNKU SHALE GAS W POLSCE PART 3: PROSPECTS FOR SHALE GAS MARKET DEVELOPMENT IN POLAND Według wyliczeń Energy Information Administration, wydobycie gazu z łupków do 2030 roku będzie wynosiło 7% światowej produkcji gazu ziemnego. As estimated by the Energy Information Administration, by 2030 shale gas will account for 7% of the global natural gas production. Według szacunków Wood Mackenzie, w Polsce mogą istnieć zasoby wydobywalne gazu w  łupkach sięgające 1,4 bln m³. According to Wood Mackenzie, Poland’s recoverable reserves of shale gas may be as high as 1.4 trillion cubic metres. Natomiast według szacunków Advanced Resources International zasoby te mogą wynosić nawet 3 bln m³. The estimates of Advanced Resources International are even higher standing at 3 trillion cubic metres. Rzetelne informacje o rzeczywistej bazie zasobowej będą dostępne prawdopodobnie za 4–5 lat, gdy zostaną zrealizowane prace poszukiwawczo – rozpoznawcze w ramach udzielonych przez Ministerstwo Środowiska koncesji. Reliable information on the actual resource base will be probably available in four to five years, when the exploration and prospecting activities carried out under the licences granted by the Ministry of the Environment are finalized. W Polsce do tej pory zostało wydane 221 koncesji na poszukiwanie i rozpoznawanie złóż węglowodorów, 63 to koncesje których celem jest pozyskanie węglowodorów ze złóż typu shale gas. Poland has awarded 221 licences for exploration and prospecting of hydrocarbon deposits, of which 63 are oriented at shale gas development. Tereny poszukiwań obejmują 11% powierzchni Polski, czyli 37000 km2 Polski „pas łupkowy” rozciąga się od wybrzeża, między Słupskiem a  Gdańskiem, w kierunku Warszawy, aż po Lublin i Zamość. Overall, the exploration activities cover 11% of the territory of Poland area, i.e. 37,000 sq km. Tereny poszukiwań obejmują 11% powierzchni Polski, czyli 37000 km2 Polski „pas łupkowy” rozciąga się od wybrzeża, między Słupskiem a  Gdańskiem, w kierunku Warszawy, aż po Lublin i Zamość. Poland’s “shale basin” extends from the coast, in the area between Słupsk and Gdańsk, towards Warsaw, and further to Lublin and Zamość. Prognozy mówią, że potencjalne złoża gazu łupkowego znajdują się na głębokościach od 1200–2500 m w  północnej części tego pasa i  do 2500–4500 m w  jego części południowej. According to projections, potential shale gas reserves are present at the depth of 1,2002,500 metres in the northern part of the basin and 2,500-4,500 metres in the southern part. Według szacunków koszt jednego otworu pionowego w zależności od głębokości może wynieść od 6 do 13 mln dolarów. The cost of one vertical well is estimated at USD 6–13m, depending on the depth. Pierwsze prace wiertnicze rozpoczęła w czerwcu 2010 r. firma Lane Energy Poland Sp. z o.o. w okolicach Lęborka. Lane Energy Poland Sp. z o.o. was the first company to start drilling (in June 2010, near Lębork). Do chwili obecnej w Polsce nie odkryto jeszcze żadnego złoża gazu z łupków. No shale gas field has been discovered in Poland to date. Aspekty prawne w Polsce Legal environment in Poland. Polskie prawo geologiczne i  górnicze nie przewiduje szczególnych procedur dla poszukiwania, rozpoznania i wydobywania gazu ze źródeł niekonwencjonalnych. Polish geological and mining law does not envisage any special procedures for exploration, prospecting and extraction of gas from unconventional sources. Wszystko odbywa się podobnie jak w przypadku źródeł konwencjonalnych. The procedures are the same as in the case of conventional gas. Praktyka pokazuje, że Skarb Państwa zawiera umowy użytkowania górniczego i  wydaje koncesje dwuetapowo, tj. najpierw na poszukiwanie i  rozpoznawanie, następnie na wydobycie. In practice, the State Treasury executes mining usufruct agreements and awards licences in two stages: first for exploration and prospecting, and then for production. Podmiotowi który rozpoznał i  udokumentował złoże gazu niekonwencjonalnego będzie przysługiwało przez okres 2 lat pierwszeństwo do uzyskania koncesji na wydobycie. A party that succeeds to discover and validate an unconventional gas deposit, for two years has a priority over other applicants to be awarded a production licence. Opłaty eksploatacyjne w Polsce wynoszą od 1% do 2,5% przychodu z wydobycia gazu w zależności od wielkości produkcji. Royalties in Poland range from 1% to 2.5% of revenue from gas production, depending on production volumes. Według przedstawicieli rządu, w ten sposób przyciągnie się do Polski możliwie dużą liczbę firm, które potrafią wydobywać gaz z  łupków. According to the government, this should attract to Poland the largest possible number of foreign players with the relevant expertise in shale gas production. W  podobny sposób rząd USA wdrożył zniżki i ulgi podatkowe dla firm eksploatujących niekonwencjonalne złoża gazu. In a similar way, the U.S. administration introduced tax credits and reliefs for companies developing unconventional gas reserves. Potencjalne problemy na drodze do wydobywania shale gas w Polsce Potential barriers to shale gas production in Poland. Polska nie posiada aktualnie udokumentowanych zasobów shale gas. At present, Poland does not have any proven shale gas reserves. Brak sprecyzowanej polityki rządowej wspartej rozporządzeniem Rady Ministrów, co do działań mających na celu rozwój rynku shale gas w Polsce. The government has not defined any clear policy that would be reflected in a relevant regulation of the Council of Ministers, to support the the development of the Polish shale gas market. W  Polsce nie jest dostępna obecnie technologia niezbędna do wydobywania gazu z  łupków w  skali wymaganej dla zapewnienia niskiego poziomu kosztów, a  tym samym opłacalności projektów. Currently, the technology required for shale gas production is not available in Poland on a sufficiently large scale to ensure low cost levels and, consequently, project profitability. W Europie, nie ma aktualnie odpowiedniej ilości urządzeń wiertniczych do wiercenia otworów typu shale gas . The number of rigs available in Europe for drilling shale gas wells is insufficient. Lokalnie mogą wystąpić problemy z zaopatrzeniem w wymagane do szczelinowania objętości wody. Locally, there may be problems with supplying water in quantities required for fracturing. Istnieje możliwość, że odwierty pokażą niską opłacalność ekonomiczną eksploatacji zasobów shale gas, przy warunkach gospodarczych panujących w  Polsce w określonym czasie. Drilling may show that the profitability of commercial production of shale gas is low under the economic conditions prevailing in Poland at a given time. Szanse i korzyści z rynku shale gas w Polsce Opportunities and benefits offered by shale gas market in Poland. Szansa dla Polski na samowystarczalność gazową przez lata, oraz potencjalnie eksport surowca. An opportunity for Poland to rely on its own gas resources for many years and, potentially, to export gas. Szansa dla polskich firm związanych z sektorem naftowym na rozwój i ekspansję na arenie międzynarodowej. An opportunity for Polish petroleum sector players to grow and expand internationally. Pozyskanie najnowocześniejszych technologii poszukiwawczych i eksploatacyjnych oraz rozwój kadry menedżerskiej i inżynierskiej. Acquiring state-of-the-art exploration and production technologies and development of management and engineering staff. Rozwój infrastruktury transportowej i  przesyłowej niezbędny do zagospodarowywania wydobywanego surowca. Development of transport and transmission infrastructure necessary to handle the incremental production volumes. Obniżenie krajowej emisji CO2 w  przypadku wzrostu udziału gazu ziemnego w krajowym bilansie produkcji energii. Reduction of domestic CO2 emissions if the share of natural gas in the overall energy output in Poland rises. „Świat oszalał na punkcie gazu łupkowego. “The world has gone crazy about shale gas. Mówi się, że mamy do czynienia z gorączką złota XXI wieku.” It is said that we are now dealing with a gold fever of the 21st century.” – Henryk Jacek Jezierski, Główny Geolog Kraju W ciągu ostatniej dekady na całym świecie, w tym w Polsce, nastąpił znaczny wzrost zainteresowania koncernów naftowych perspektywami poszukiwania i  eksploatacji niekonwencjonalnych złóż gazu ziemnego – czyli gazu w  łupkach (shale gas), gazu uwięzionego w izolowanych porach skalnych (tight gas) oraz gazu z pokładów węgla (coalbed methane – CBM). - Henryk Jacek Jezierski, Poland’s Chief Geologist The last decade has seen a strong rise in the interest of oil companies globally, and in Poland, in the prospects for the exploration and development of unconventional natural gas resources, namely shale gas, tight gas, and coal-bed methane. Stało się to możliwe dzięki rozwinięciu nowoczesnych technologii, takich jak wiercenia poziome oraz szczelinowanie hydrauliczne. This become possible along with the development of advanced technologies, such as horizontal drilling and hydraulic fracturing. Według renomowanych międzynarodowych agencji konsultingowych, Polska może posiadać nawet do 3 bln m³ gazu w  łupkach o  wartości rynkowej przekraczającej dziesiątki miliardów dolarów. According to recognised international consulting agencies, shale gas reserves in Poland may be as high as 3 trillion cubic metres, which translates to the market value exceeding tens of billions of dollars. Stanom Zjednoczonym dzięki eksploatacji zasobów gazu niekonwencjonalnego udało się w znaczny sposób zmniejszyć ceny gazu oraz znacznie ograniczyć zależność od innych producentów. The development of unconventional gas resources has enabled the United States to achieve a substantial decrease in gas prices while significantly reducing the dependence on other producers. Czy Polska stoi obecnie przed przełomową szansą uniezależnienia się od importu gazu naturalnego z zagranicy oraz stania się światowym potentatem w jego produkcji? Is Poland now facing a unique opportunity to eliminate its reliance on gas imports and become a major global gas producer? Czy odkrycia shale gas w Polsce mogą być tak samo przełomowe dla rozwoju europejskiego rynku energii jak rozpoczęcie eksploatacji zasobów ropy naftowej ze złoża Ekofisk na Morzu Północnym 30 sierpnia 1971 r. przez Phillips Petroleum? Could the discovery of shale gas in Poland be as groundbreaking for the European energy market as was the start of oil production from the Ekofisk field in the North Sea by Phillips Petroleum on August 30, 1971 ? Najbliższe 5 lat powinno pokazać jak duże zasoby gazu niekonwencjonalnego znajdują się w Polsce. Within the next five years we should know how big unconventional gas deposits can be found in Poland. „Proces pozyskiwania gazu z łupków jest najistotniejszą innowacją sektora energetycznego obecnego wieku” – Daniel Yergin, Prezes IHS Cera “[Shale gas development is] the most significant energy innovation so far this century” - Daniel Yergin, IHS Cera’s Chair Sasol 1.1 Gaz z łupków (shale gas) – Charakterystyka 1.1 Shale gas - Overview Zgodnie z najbardziej ogólnym kryterium podziału gazu ziemnego, można wyróżnić gaz znajdujący się w złożach konwencjonalnych oraz niekonwencjonalnych. Natural gas can be broadly classified into conventional and unconventional deposits. Eksploatacja złóż konwencjonalnych jest procesem znanym od XIX wieku i od długiego czasu nie nastręcza problemów technologicznych. People have known how to produce gas from conventional sources since the 19th century and the process has not posed any technological problems for quite some time now. Gaz niekonwencjonalny jest z ekonomicznego punktu widzenia trudniejszy i mniej opłacalny w eksploatacji. Unconventional gas, on the other hand, is much more difficult and less economical to extract. Do źródeł gazu niekonwencjonalnego zaliczane są: gaz w  łupkach (shale gas), gaz uwięziony w  izolowanych porach skalnych (tight gas) oraz gaz z  pokładów węgla (coalbed methane) i hydraty gazowe. The unconventional gas sources include shale gas, tight gas (gas trapped in isolated rock pores), coal-bed methane and gas hydrates. 1.1.1 Gaz z łupków – geneza powstania 1.1.1 Origin of shale gas Geneza powstawania paliw kopalnych w  tym ropy naftowej i  gazu ziemnego jest niezwykle skomplikowana. The processes which gave origin to fossil fuels - including crude oil and natural gas – are extremely complicated. Upraszczając, gaz w łupkach sylurskich powstał na drodze przeobrażenia substancji organicznej pochodzenia roślinno–zwierzęcego. In simplified terms, Silurian shale gas originated from organic matter made up of decaying plant and animal life. Szczątki te gromadziły się wraz z  drobnymi okruchami mineralnymi na dnie basenów morskich przez setki milionów lat. For hundreds of millions of years, the organic remains were deposited, along with tiny particles of minerals, on the bottoms of sea basins. Przykryta warstwą mułu materia organiczna w  warunkach beztlenowych, stopniowo rozkładała się i zamieniała w gaz ziemny lub ropę naftową pod wpływem wysokiej temperatury i  wysokiego ciśnienia, które zamieniało ił i  muł w łupek. Over time, the organic matter, buried under a layer of mud in anoxic conditions, gradually decomposed and was converted into petroleum (natural gas or crude oil) by the combined action of heat and high pressure, which compacted the mud and silt into shale. Tym samym łupki stały się skałą macierzystą dla konwencjonalnych złóż gazu. As a result, the shale became a source rock for conventional gas. Powstały w  ten sposób gaz ziemny ze względu na fizyczno–chemiczne właściwości migrował ku powierzchni. Due to its physico-chemical properties, gas generated in the process migrated towards the surface until it encountered various types of geological traps in the form of porous rock formations tightly sealed by overlying layers of impermeable rock. Proces migracji trwał dopóki gaz nie natrafił na rożne typy pułapek geologicznych, w  postaci porowatych skał, dobrze izolowanych od góry warstwą skał nieprzepuszczalnych. Due to its physico-chemical properties, gas generated in the process migrated towards the surface until it encountered various types of geological traps in the form of porous rock formations tightly sealed by overlying layers of impermeable rock. W ten sposób powstały złoża konwencjonalne gazu, które przypominają gąbkę nasyconą gazem (patrz Rys.1.1). This led to the formation of conventional gas deposits, which resemble a gas-soaked sponge (see Fig. 1.1). Powyższe pułapki przypominają wielkie zbiorniki, z  których przy pomocy wierceń pionowych możliwe jest wydobycie gazu konwencjonalnego. Traps like the ones described above resemble large reservoirs, from which conventional gas can be extracted by means of vertical drilling. Do tej pory branża głównie pozyskiwała surowce właśnie z takich pułapek złożowych. Historically, gas has been produced chiefly from such traps. Poziom zaawansowania technologicznego nie pozwalał na badania skał macierzystych, w  których powstały węglowodory, ponieważ ciemne łupki ilaste bogate w  materię organiczną są praktycznie nieprzepuszczalne. There were no technological solutions available to explore the source rocks where hydrocarbons were generated, given that black shale, containing abundant organic matter, is practically impermeable. Na powierzchni zazwyczaj dzielą się na cienkie płytki, natomiast już kilometr pod ziemią przypominają swą strukturą beton. Black shale occurring on the Earth’s surface is usually split into thin laminae, but at a depth of merely one kilometre its structure is concrete solid. Gaz w nich zawarty jest zamknięty w izolowanych mikroporach, bądź fizycznie związany z materią organiczną poprzez adsorpcję (patrz rys.1.2.). Shale gas is trapped in isolated micropores or physically bound with organic matter through adsorption (see Fig. 1.2). W przeszłości zdarzało się, że gaz ziemny z takich skał eksploatowano w przypadkach gdy struktura skalna zawierała szczeliny, co umożliwiało powolne uwalnianie gazu zawartego w  łupkach. In the past, extraction of natural gas from such rocks was sometimes possible, provided that the rock formation contained fractures through which gas could be slowly released. Pierwszy odwiert do wydobywania gazu z  łupków wykonano już w 1821 r. w dewońskich łupkach formacji Dunkirk w USA. The first shale gas producing well was made as early as in 1821 in Devonian Dunkirk rocks, in the United States. Odwiert ten o głębokości 9,5 m, dostarczał przez wiele lat gaz do oświetlania miasteczka Fredonia w  stanie Nowy Jork. For many years, the 9.5-metre deep well supplied gas to illuminate the nearby town of Fredonia in the state of New York. Jednakże był to odosobniony przypadek i przez dziesiątki lat koncerny nie posiadały technologii do eksploatacji łupków. However, that development was unique and for decades oil and gas companies did not have the technology to produce shale gas. 1.2 Gaz z łupków – Technologia wydobycia 1.2 Shale gas production technology Rozwój wydobycia gazu z  łupków był możliwy dzięki innowacjom w  technologiach eksploatacyjnych. The shale gas development became possible thanks to advances in production technologies. Dopiero zastosowanie na szeroką skalę odwiertów poziomych oraz udoskonalenie technologii szczelinowania hydraulicznego umożliwiły udostępnienie na skalę przemysłową złóż surowca uwięzionego w skałach macierzystych. It was not until horizontal drilling became commonly used and the hydraulic fracturing techniques were improved that commercial production of gas trapped in shale source rocks became viable. 1.2.1 Technologia wykonywania odwiertów poziomych (horizontal drilling) 1.2.1 Horizontal drilling Wiercenia poziome (patrzy rys. 1.3) jeszcze dwie dekady temu były uznawane za niezwykły wyczyn techniczny. Only two decades ago, horizontal drilling (see Fig. 1.3) was regarded as an extraordinary technology feat. W  połowie lat 90-tych zaczęto je stosować, aby zwiększyć wydobycie z konwencjonalnych złóż gazu i ropy, co wpłynęło na masowe rozpowszechnienie i udoskonalenie tej technologii. In mid 1990’s, it started to be used to enhance recovery from conventional petroleum deposits, as a result of which it soon gained in both popularity and sophistication. Technika wiercenia poziomego polega na początkowym odwierceniu pionowego otworu wiertniczego, a  następnie po osiągnięciu odpowiedniej głębokości, skrzywieniu i stopniowym przejściu do odcinka poziomego celem przewiercenia docelowej warstwy skalnej nawet na odległość od jednego do ponad trzech kilometrów od pionowego szybu. Horizontal drilling starts with a vertical hole, which, after reaching a specific depth, is diverted to a horizontal trajectory, with a view to penetrating the target rock formation over the distance from one to over three kilometres away from the vertical hole. Ściany wierconych otworów są zarurowywane, a  rury cementowane w  przestrzeni pomiędzy rurą a  przewiercaną skałą celem uzyskania stabilności i  wytrzymałości otworu, a  także aby odizolować otwór od kontaktu z  warstwami wodonośnymi czy warstwami zawierającymi inne niepożądane kopaliny (rys. 1.4). Casing is run into the wellbores, and the space between the casing and the rock is cemented in order to stabilise and reinforce the well, and to isolate it from aquifers and other formations containing undesirable minerals (Fig. 1.4). Środowisko naftowe szybko zorientowało się, że odwierty poziome – dzięki możliwości czerpania ze znacznie większej przestrzeni złoża niż tradycyjne odwierty pionowe – można również zastosować do eksploatacji ciemnych łupków, których eksploatacja uważana była wcześniej za nieopłacalną. The petroleum industry soon realised that horizontal drilling – allowing operators to access a larger area of the reservoir compared with traditional vertical drilling – can be used to produce gas from black shales, thus far considered not to be economically viable. Obecna technologia pozwala na pionowe wiercenie do głębokości powyżej 7  km, oraz odcinków poziomych przekraczających 3 km.10 Rekord w tej dziedzinie należy do Maersk Oil i wynosi ok. 11 km. The existing technologies enable vertical drilling to depths of more than seven kilometres and horizontal drilling of sections more than 3 kilometres long. Obecna technologia pozwala na pionowe wiercenie do głębokości powyżej 7  km, oraz odcinków poziomych przekraczających 3 km.10 Rekord w tej dziedzinie należy do Maersk Oil i wynosi ok. 11 km. The record of 11 kilometres was set by Maersk Oil. Odwiert poziomy pozwala na bardziej efektywną eksploatację udokumentowanych zasobów niż otwór pionowy. Thanks to horizontal drilling, reserves can be recovered much more efficiently than in the case of vertical wells. 8 otworów poziomych rozchodzących się z  jednej lokalizacji umożliwia dostęp do złoża, które w  klasycznej eksploatacji wymagałyby odwiercenia 16 otworów pionowych. Eight horizontal wells branching off from a single location provide access to a deposit which, if only traditional methods were used, would require drilling of 16 vertical wells. Jednakże należy zauważyć, że ze względu na bardzo niską przepuszczalność skał ilasto – łupkowych, odwierty poziome muszą być wykonywane z większym zagęszczeniem na powierzchni niż w przypadku eksploatacji złóż gazu konwencjonalnego. It should be noted, however, that – due to the extremely low permeability of shale formations – horizontal wells must be more densely spaced than in conventional gas production operations. Przeciętne rozmieszczenie otworów poziomych na jednostkę powierzchni to 4–8 na 2,6 km2. The average drilling density is 4-8 wells per 2.6 square kilometres. Przeciętny koszt wykonania jednego otworu pionowego do głębokości 1000m wraz z uzbrojeniem na rynku amerykańskim to około 0,8 mln dolarów, natomiast wiercenie otworu z odcinkiem poziomym do 1000 m to koszt nawet ok. 2,5 mln dolarów. USD 0.8m, whereas the cost of drilling a well with a horizontal section of up to 1,000m may even reach USD 2.5m. Przeciętny koszt wykonania jednego otworu pionowego do głębokości 1000m wraz z uzbrojeniem na rynku amerykańskim to około 0,8 mln dolarów, natomiast wiercenie otworu z odcinkiem poziomym do 1000 m to koszt nawet ok. 2,5 mln dolarów. In the United States, the average cost of drilling and completing a vertical well to the depth of up to 1,000 metres is approx. Sama technologia wiercenia poziomego nie wystarczy do efektywnej eksploatacji niekonwencjonalnych złóż gazu. The use of horizontal drilling alone is not enough to ensure efficient recovery of unconventional gas. Aby umożliwić wydobycie surowca na większą skalę, należy wytworzyć w odcinku poziomym otworu wiertniczego sieć sztucznych szczelin, następnie wypełnić je piaskiem o  odpowiedniej granulacji, tworząc w  ten sposób nowe drogi komunikacji ze złoża do otworu wydobywczego. To enable production on a larger scale, a network of artificial fractures must be made along the horizontal section of a well, and subsequently filled with sand of the appropriate grain size to create new conduits through which gas can flow from the reservoir into the producing well. Jest to możliwe dzięki zastosowaniu technologii szczelinowania hydraulicznego. The process is called hydraulic fracturing. 1.2.2 Technologia szczelinowania hydraulicznego (hydraulic fracturing) 1.2.2 Hydraulic fracturing W  1981 roku teksański inżynier George T. Mitchell eksperymentował z  różnymi metodami pozyskiwania gazu ziemnego z łupków. In 1981 a Texan engineer, George T. Mitchell, experimented with various methods of shale gas extraction. To on po raz pierwszy postanowił zastosować metodę szczelinowania hydraulicznego czyli wtłoczenia pod bardzo dużym ciśnieniem płynu szczelinującego do zdefiniowanych odcinków otworów wiertniczych w celu tworzenia i powiększania istniejących szczelin w strukturach skał łupkowych. He was the first to apply hydraulic fracturing or, in other words, to pump fracturing fluid under very high pressure into selected sections of a wellbore in order to create new fractures, or enlarge existing ones, in shale rock formations. Technologia ta została opatentowana przez założoną przez niego firmę Mitchell Energy & Development pod koniec lat 90-tych.14 Firma ta została przejęta przez Devon Energy w 2002 roku za 3,5 mld dolarów. The technology was patented at the end of the 1990’s by Mitchell Energy & Development, a firm founded by George T. Mitchell, which was acquired in 2002 by Devon Energy for the price of USD 3.5bn. Nowoczesne szczelinowanie hydrauliczne (rys. 1.5) to w  pełni kontrolowany proces, przetestowany w  laboratoriach i  na dziesiątkach tysięcy otworów, oparty o  wiedzę naukowców i praktyków, często opatentowany. Modern hydraulic fracturing (Fig. 1.5) is a strictly controlled process, tested in laboratories and in tens of thousands of wells, which draws on both the scientific knowledge and handson experience, and is frequently protected by patents. Jest to stosunkowo kosztowny zabieg – może stanowić nawet 25% kosztów wykonania odwiertu. It is also a fairly expensive treatment, which may account for as much as 25% of total well costs. W podstawowej wersji do otworu tłoczy się tzw. płyn szczelinujący (głównie woda z dodatkami) pod ciśnieniem sięgającym nawet powyżej 600 barów. In its basic version, it involves the injection of so-called fracturing fluid (a mixture of water and various additives) into a wellbore at a pressure that may even exceed 600 bar. Gdy w strefie poddanej obróbce wytworzy się odpowiednia ilość szczelin, tłoczony jest wraz z wodą piasek o odpowiedniej granulacji, który wciska się w  wytworzone szczeliny i  uniemożliwia ich zamknięcie, tworząc jednocześnie drogi komunikacji dla gazu dopływającego do otworu. Once the target zone is cracked with a sufficient number of fractures, water mixed with sand of the appropriate grain size (so-called proppant) is pumped into the well. Gdy w strefie poddanej obróbce wytworzy się odpowiednia ilość szczelin, tłoczony jest wraz z wodą piasek o odpowiedniej granulacji, który wciska się w  wytworzone szczeliny i  uniemożliwia ich zamknięcie, tworząc jednocześnie drogi komunikacji dla gazu dopływającego do otworu. The sand is carried into the fractures and prevents them from closing while providing migration paths through which gas can flow into the wellbore. Istnieje ogromna liczba wariantów zabiegów szczelinowania. There is a broad variety of hydraulic fracturing options. Do płynu szczelinującego o regulowanych parametrach lepkości, wilgotności, ciężaru właściwego dodaje się w  niewielkich ilościach (do kilku procent) odpowiednie substancje chemiczne umożliwiające poprawne wykonanie zabiegu. Fracturing fluids of controlled viscosity, humidity and gravity are mixed with small quantities (up to a few percent) of chemicals which allow the treatment to be properly executed. Jako materiał podsadzkowy (wypełniacz) zamiast piasku, stosować można również materiały ceramiczne, metalowe i  plastikowe kulki oraz płyny polimerowe, które przekształcają się w  siatkę splątanych włókien. Apart from sand, other filling materials may include ceramic materials, metal and plastic pellets as well as polymer fluids, which get transformed into networks of tangled fibres. Jakość wykonania szczelin kontroluje się za pomocą metod mikrosejsmiki otworowej. The quality of the fractures is diagnosed using microseismic logging. Przede wszystkim jednak przed podjęciem kosztownych prac bada się próbki skał, aby określić ich własności geomechaniczne i naprężenia w górotworze. Most importantly, however, the costly work is usually preceded by an analysis of rock samples, aimed at determining their geomechanical properties as well as stress conditions in the rock mass. Pod tym kątem dobiera się płyny, ciśnienie i czas trwania poszczególnych etapów zabiegu szczelinowania, a cały zabieg przedtem symuluje cyfrowo. Based on the results of such analyses, the choice of fluids is made, and other key parameters such as the pressure levels and the duration of individual stages of the fracturing treatment are defined. Pod tym kątem dobiera się płyny, ciśnienie i czas trwania poszczególnych etapów zabiegu szczelinowania, a cały zabieg przedtem symuluje cyfrowo. The entire process is preceded with a digital simulation. Etap laboratoryjny jest żmudny i kosztowny, ale przynosi efekty – w łupkach uzyskuje się precyzyjne rozłożone, koncentryczne strefy spękań o promieniu nawet 900 m (w piaskowcach do 200 m). While painstaking and costly, the laboratory stage of the process is also highly effective, as it allows to achieve precisely spaced, concentric fracture zones with a radius of up to 900 metres (up to 200 metres in sandstones). Po zakończeniu procesu szczelinowania, z  otworu odbierany jest płyn szczelinujący i wykonywany jest test produkcyjny. Once the hydraulic fracturing treatment is completed, the fracturing fluid is withdrawn from the well and a production test is performed. Oprócz gazu ziemnego, przez jakiś czas, z odwiertu odbierany jest płyn poreakcyjny po zabiegu szczelinowania For some time, in addition to natural gas, the well continues to produce flowback frac fluid. 1.2.3 Woda potrzebna do procesu szczelinowania hydraulicznego 1.2.3 Water used in hydraulic fracturing Do jednego otworu średnio należy podczas szczelinowania wtłoczyć od 7,5 do 11,3 mln litrów wody oraz od 450 do 680 ton piasku. The amount of water and sand that needs to be injected into a single wellbore during a hydraulic fracturing treatment is 7.5 to 11.3 million litres and 450 to 680 tonnes, respectively. Dla porównania jeden basen olimpijski mieści około 2,25 mln litrów wody.18 Zasoby wody niezbędne w  procesie pozyskiwania gazu z  łupków przechowywane są zazwyczaj w  sztucznie stworzonych zbiornikach lub w  zbiornikach mobilnych zlokalizowanych bardzo blisko otworu wiertniczego, z którym są połączone podczas zabiegu. The water needed for shale gas development is usually stored in artificial reservoirs or in mobile tanks deployed close to the well to ensure connection during the treatment. Dla porównania jeden basen olimpijski mieści około 2,25 mln litrów wody.18 Zasoby wody niezbędne w  procesie pozyskiwania gazu z  łupków przechowywane są zazwyczaj w  sztucznie stworzonych zbiornikach lub w  zbiornikach mobilnych zlokalizowanych bardzo blisko otworu wiertniczego, z którym są połączone podczas zabiegu. To compare – an Olimpic-size swimming pool holds 2.25 million litres of water. W celu wcześniejszego pozyskania wody, drążone są miejscowo studnie lub woda zostaje dowieziona ze źródła. In order to secure water beforehand, wells are drilled locally or water is delivered from a spring. Całość tworzy obieg zamknięty, w którym woda na bieżąco poddawana jest odpowiednim procesom oczyszczania i wykorzystywana do innych funkcji podczas wiercenia otworów czy szczelinowania hydraulicznego w otworach wykonywanych w tej samej lub innej lokalizacji. This forms a closed circulation system where water is treated on an ongoing basis and reused for other purposes during drilling or hydraulic fracturing of wells at the same location or elsewhere. Część może być również użyta w innych procesach wydobywczych. Some water volumes may be reused in other production processes. 1.3 Gaz z łupków – Etapy procesu eksploatacji shale gas na przykładzie USA 1.3 Stages of shale gas development: the U.S. Example Poniżej przedstawiony jest harmonogram przykładowego procesu eksploatacyjnego gazu z łupków na terenie Stanów Zjednoczonych. This section describes the steps of a typical shale gas development process in the United States. 1. Nabycie praw – W USA, w odróżnieniu do innych krajów, w celu nabycia praw do poszukiwania i eksploatacji węglowodorów na danym terytorium firmy negocjują kontrakty na dzierżawę terenu z ich właścicielami (prywatni, stan, Rząd Federalny). Unlike in other countries, in the U.S., companies planning to acquire rights to hydrocarbon exploration and production in a given area negotiate contracts for the lease of a site with the landowners (private owners, a state, the federal government). 1. Nabycie praw – W USA, w odróżnieniu do innych krajów, w celu nabycia praw do poszukiwania i eksploatacji węglowodorów na danym terytorium firmy negocjują kontrakty na dzierżawę terenu z ich właścicielami (prywatni, stan, Rząd Federalny). 1. Acquisition of rights. Umowy te są złożonymi kontraktami dającymi właścicielom odpowiednią rekompensatę za użytkowanie ich terenu oraz eksploatację złóż (w USA właściciel terenu jest również właścicielem kopalin znajdujących się pod powierzchnią gruntu). These are complex contracts providing for appropriate compensation for the use of the land and development of reserves (in the U.S. the landowner’s title includes also the minerals underground). 2. Zezwolenia – Operator musi uzyskać zezwolenie uprawniające do prowadzenia wszelkich prac poszukiwawczo–wydobywczych, w  tym na wiercenie otworów wiertniczych. 2. Permits. 2. Zezwolenia – Operator musi uzyskać zezwolenie uprawniające do prowadzenia wszelkich prac poszukiwawczo–wydobywczych, w  tym na wiercenie otworów wiertniczych. An operator is required to obtain a permit for any exploration and production activities, including well drilling . Do wniosku o udzielenie zezwolenia zazwyczaj należy dołączyć wyniki przeprowadzonych studiów, analiz, projektów wiercenia oraz inne informacje techniczne. The application for the permit should be usually accompanied by the results of studies, analyses, drilling designs and other technical information. Zatwierdzenie pozwolenia może wymagać szczególnych działań dotyczących ochrony środowiska. Before a permit is approved, operators may be required to take special measures to protect the environment. 3. Wiercenia – W  wyznaczonych lokalizacjach prowadzi się wiercenia otworów horyzontalnych planując w jednej lokalizacji od 4 do 8 otworów tworzonych zwykle parzyście w  przeciwnych kierunkach do siebie. Typically, four to eight wells are designed per site, usually in pairs, going in opposite directions. 3. Wiercenia – W  wyznaczonych lokalizacjach prowadzi się wiercenia otworów horyzontalnych planując w jednej lokalizacji od 4 do 8 otworów tworzonych zwykle parzyście w  przeciwnych kierunkach do siebie. 3. Drilling. 3. Wiercenia – W  wyznaczonych lokalizacjach prowadzi się wiercenia otworów horyzontalnych planując w jednej lokalizacji od 4 do 8 otworów tworzonych zwykle parzyście w  przeciwnych kierunkach do siebie. In selected sites, horizontal wells are drilled. Konstrukcja otworów zależna jest od charakterystyki skał, planowanych późniejszych prac intensyfikacyjnych i przewidzianego sposobu eksploatacji. The well design depends on the rock characteristics, recovery enhancement planned for the future, and the selected production approach. 4. Szczelinowanie hydrauliczne – Proces wytwarzania szczelin w  strukturach skalnych za pomocą specjalnie przygotowanych płynów. 4. Hydraulic fracturing. 4. Szczelinowanie hydrauliczne – Proces wytwarzania szczelin w  strukturach skalnych za pomocą specjalnie przygotowanych płynów. Creation of factures in rock formations by means of specially prepared fluids. 5. Zagospodarowanie – Przygotowanie złoża do eksploatacji wymaga zaprojektowania infrastruktury powierzchniowej umożliwiającej przygotowanie gazu do transportu (oczyszczanie, osuszanie, przesyłanie z  poszczególnych otworów do wspólnego punktu zbiorczego, itp.) oraz jego przesył (rurociągi zbiorcze, rurociągi dystrybucyjne, urządzenia pomiarowe, itp.) do sieci rurociągów przesyłowych. 5. Development. 5. Zagospodarowanie – Przygotowanie złoża do eksploatacji wymaga zaprojektowania infrastruktury powierzchniowej umożliwiającej przygotowanie gazu do transportu (oczyszczanie, osuszanie, przesyłanie z  poszczególnych otworów do wspólnego punktu zbiorczego, itp.) oraz jego przesył (rurociągi zbiorcze, rurociągi dystrybucyjne, urządzenia pomiarowe, itp.) do sieci rurociągów przesyłowych. To prepare a field for exploitation it is necessary to design the necessary surface infrastructure for the preparation of the gas for transport (treatment, dehydration, gathering from wells to a common send-out point, etc.) and its subsequent export (gathering pipelines, distribution pipelines, metering equipment, etc.) to the transmission pipeline system. 6. Produkcja – Gaz jest pozyskiwany z odwiertu, następnie poddany odpowiednim procesom i ostatecznie wysłany na rynek (wydobycie może trwać kilkadziesiąt lat). 6. Production. 6. Produkcja – Gaz jest pozyskiwany z odwiertu, następnie poddany odpowiednim procesom i ostatecznie wysłany na rynek (wydobycie może trwać kilkadziesiąt lat). Once extracted from the well, gas undergoes adequate processing and is eventually offered to the market (production can last for decades). 7. Prace intensyfikacyjne – Produkcja gazu zwykle spada na przestrzeni lat. 7. Production enhancement. 7. Prace intensyfikacyjne – Produkcja gazu zwykle spada na przestrzeni lat. Gas production rate usually decreases over years. Operatorzy stosują zazwyczaj różnego rodzaju zabiegi zmierzające do podtrzymania poziomu wydobycia. Operators normally apply various methods to maintain the level of production. Mogą to być proste zabiegi polegające m.in. na czyszczeniu otworu, przemywaniu skały na styku złoże–otwór czy dodatkowych szczelinowaniach. These may include simple treatments, such as well purging, flushing the rock at the point of contact between the well and the reservoir, or additional fracturing. 8. Likwidacja złoża – Kiedy otwory produkujące gaz osiągają swój limit ekonomicznie opłacalnej wielkości wydobycia, przystępuje się do stopniowej ich likwidacji. Once the recovery rate falls below the economic profitability limit, a gradual well abandonment process is commenced. 8. Likwidacja złoża – Kiedy otwory produkujące gaz osiągają swój limit ekonomicznie opłacalnej wielkości wydobycia, przystępuje się do stopniowej ich likwidacji. 8. Well abandonment. Poszczególne odwierty zostają w  sposób trwały zlikwidowane (zacementowane na spodzie otworu), likwiduje się również strefę przyodwiertową, a  teren wokół przywrócony zostaje do pierwotnego stanu. Individual wells are permanently plugged (cemented at the bottom of the hole), the well site is restored to its original condition. Stopniowo przechodzi się również do likwidacji całej infrastruktury napowierzchniowej. Then, the entire surface infrastructure is gradually removed. 1.4 Gaz z łupków – Wpływ wydobycia na środowisko naturalne 1.4 Shale Gas – Environmental impact of shale gas production Dzięki rozwojowi technologii odwiertów poziomych, wpływ pozyskiwania gazu z  łupków na środowisko lądowe w  regionie wydobycia jest o  wiele mniejszy niż w  przypadku pozyskiwania gazu konwencjonalnego. Thanks to the development of horizontal drilling, the impact of shale gas production on the land environment in the production area is much smaller than in the case of conventional gas production. Devon Energy Corporation ogłosiło, że wykorzystanie technologii odwiertów poziomych pozwala na zastąpienie 3–4 otworów pionowych jednym poziomym. Devon Energy Corporation has announced that one horizontal well can replace three to four vertical wells. W  USA podnoszą się głosy części organizacji ekologicznych, że z  kolei technologia szczelinowania hydraulicznego może nieść ze sobą zagrożenie dla środowiska naturalnego i postulują, aby rząd zajął się regulacją całego procesu. In the United States, some environmental organisations have been claiming that hydraulic fracturing may cause damage to the natural environment, and demanding that the organisation of the process should be subject to governmental regulation. Natomiast warto zaznaczyć, że otwory wiertnicze do pozyskiwania gazu z  łupków są odpowiednio zabezpieczane (patrz rys. 1.4) uniemożliwiając tym samym przedostawanie się związków chemicznych do wód gruntowych. It should be noted, however, that shale gas wells are properly protected (see Fig. 1.4) to prevent chemicals from getting into groundwater. Z drugiej strony, warto pamiętać, że w przypadku źle wykonanej konstrukcji zarurowania otworu może istnieć pewne ryzyko przeniknięcia substancji chemicznych do wód gruntowych. On the other hand, if well casing is faulty, there is some risk of chemicals permeating to groundwater. Dodatkowo, w  chwili obecnej nie ma żadnych regulacji prawnych nakazujących korporacjom wydobywczym ujawnianie jakie dokładnie substancje chemiczne wtłaczają do otworów aby tworzyć szczeliny w skałach. In addition, there are no laws currently in force which would require corporations to disclose precisely what chemicals they inject into boreholes to make fractures in rock formations. Natomiast praktyka pokazuje, że w zasadzie wszystkie firmy wydobywające w USA nie ukrywają składu chemicznego cieczy wykorzystywanych w procesie szczelinowania hydraulicznego. In practice, however, basically no production company in the United States conceals the chemical composition of fluids used in hydraulic fracturing. Firmy wydobywcze zapewniają, że nowoczesne metody szczelinowania hydraulicznego pozwalają na wydobycie gazu w sposób w pełni bezpieczny dla środowiska naturalnego. Production companies assert that modern hydraulic fracturing methods make it possible to produce gas in a manner that is completely safe for the natural environment. Dodają również, że nie ma żadnych dowodów na to, że metoda ta w jakikolwiek sposób wpływa na zasoby wody pitnej. They also add that there is no evidence that hydraulic fracturing in any way affects the resources of drinking water. 18 Marca 2010 r. U.S. Environmental Protection Agency ogłosiło rozpoczęcie badań nad wpływem wydobycia gazu z  łupków na środowisko naturalne. On March 18, 2010, the U.S. Environmental Protection Agency announced the launch of a study into the environmental impact of shale gas production. Prace będą dotyczyły głównie wpływu szczelinowania hydraulicznego, a  w  zasadzie wpływu środków chemicznych (wykorzystanych w  procesie) na zasoby wody pitnej. The study will cover mainly the impact of hydraulic fracturing and, specifically, the effect of the chemicals used in the process on drinking water. Według przedstawicieli agencji, badania mogą potrwać nawet dwa lata. According to EPA representatives, the study could take even two years to complete. Podobne badania prowadzone są również przez The Energy and Commerce Committee oraz Penn State University (raport końcowy w 2011). Similar studies are also carried out by the Energy and Commerce Committee and the Penn State University (final report to be released in 2011). Obawy i wątpliwości wśród opinii publicznej dotyczące konsekwencji środowiskowych i  zdrowotnych na skutek wykorzystania chemikaliów przy szczelinowaniu zaczynają rosnąć. The general public voices growing concerns and doubts over the impact of chemicals used in hydraulic fracturing on the environment and human health. Wyciek ropy w  Zatoce Meksykańskiej po zatonięciu platformy wydobywczej BP w  kwietniu 2010 podsycił niepokój dot. wpływu szczelinowania hydraulicznego na środowisko i ludzi. The oil spill in the Gulf of Mexico after the BP oil rig sinking in April 2010 fuelled further concern over the effect of hydraulic fracturing on the environment and human health. Jednocześnie potrzeba jeszcze 1–2 lat badań aby dokładnie określić ewentualne skutki. One or two more years of research are needed to precisely identify the potential impact. Zapewne dlatego w  senacie Stanu Pensylwania przygotowywana jest propozycja wprowadzenia rocznego moratorium na prowadzenie odwiertów gazowych na złożu Marcellus. This may be the reason why the Pennsylvania State Senate is preparing a proposal to impose a one year moratorium on drilling in the Marcellus shale. Najbardziej rozsądna wydaje się być opinia George’a  Mitchella, twórcy technologii szczelinowania hydraulicznego, który uważa wynalezioną przez siebie technologię za bezpieczną, ale nie – jak to kolokwialnie określił – „odporną na głupotę” (foolproof): „Musisz wykonać dobrą robotę. Inaczej będziesz miał kłopoty.” The most reasonable opinion seems to have been voiced by George Mitchell, the pioneer of hydraulic fracturing, who considers his invention as sound, but not foolproof: “You’ve got to do a good job, or you’ll have trouble.” Do ludzkiej wyobraźni bardzo przemawiają pozornie olbrzymie ilości wody potrzebne do wykonania szczelinowania na jednym odwiercie (od 7,5 do 11,3 mln litrów wody, co stanowi odpowiednik od 3 do 5 basenów olimpijskich). People’s imagination is stirred by the seemingly huge amounts of water needed for hydraulic fracturing in one well (from 7.5m to 11.3m litres of water, equivalent of three to five Olympic pools). Warto jednak zwrócić uwagę ile słodkiej wody wykorzystuje się (lub marnuje) do innych celów. However, it should be noted how much freshwater is used (or wasted) for other purposes. Porównanie największych użytkowników słodkiej wody w rejonie złoża Barnett (rysunek 1.6) przygotowane przez Gas Technology Institute, pokazuje, że największym konsumentem wody są … mieszkańcy miast tego regionu30. A comparison of the largest freshwater users in the Barnett Shale region (Fig. 1.6) prepared by Gas Technology Institute shows that the largest amounts of freshwater are consumed in for municipal purposes. Przemysł wydobywczy gazu łupkowego jest jednym z najmniej „wodochłonnych” gałęzi lokalnej gospodarki. Shale gas production is one of the least water-consuming branches of the local economy. Ciągle najwięcej wody można oszczędzić ekonomicznie gospodarując nią w  życiu codziennym. The greatest savings can still be made by making more efficient use of water in everyday life. Również pod względem relacji „obszar instalacji/produkcja energii”, gaz łupkowy jest bardziej wydajny niż niektóre alternatywne źródła energii. Also in terms of the relation between the occupied area and energy output, shale gas is more efficient than alternative energy sources. Z 0,25 akra zajmowanego przez jeden odwiert na złożu Marcellus, produkcja energii (mierzona w British Thermal Units) odpowiada energii wyprodukowanej przez elektrownie wiatrowe na 500 akrach. Energy output (measured in British Thermal Units) from one Marcellus well on 0.25 acre of land is equivalent to energy produced by a windmill farm occupying the area of 500 acres. 1.5 Gaz z łupków – Opłacalność wydobycia na przykładzie USA 1.5 Shale Gas – Commerciality: the U.S. Example Opłacalność wydobycia gazu z  łupków zależy od istnienia naturalnej sieci szczelin oraz zabiegów szczelinowania hydraulicznego. Commerciality of shale gas production depends on the existence of a natural network of fractures and the effectiveness of hydraulic fracturing. Ze względu na znaczne zróżnicowanie warunków złożowych – nawet w  obrębie tego samego złoża – opłacalność może się znacznie różnić. Since the reservoir conditions differ significantly, even within a single formation, the commerciality can vary extent lot. W 2009 r. Credit Suisse oszacowało próg opłacalności wydobycia gazu łupkowego na cenę 0,12 dol. – 0,37 dol. za m3 przy średniej 0,28 dol. za m3. In 2009, Credit Suisse estimated the break-even point for shale gas production as ranging from USD 0.12 to USD 0.37 per cubic metre of natural gas, with the average of USD 0.28 per cubic metre. Wewnętrzną stopę zwrotu (IRR) przy cenie 0,26 dol. za m3 oszacowano na 1% do 48% (średnio 5%). The internal rate of return (IRR), with the price at USD 0.26 per cubic metre, was estimated at 1% to 48% (5% on average). W celu zachęcenia do podjęcia eksploatacji gazu ze złóż niekonwencjonalnych w Stanach Zjednoczonych w 1980 r. zostały wprowadzone zwolnienia podatkowe dla producentów niekonwencjonalnych paliw (nonconventional Fuels Tax credit) do 2002 r. In order to stimulate unconventional gas development, tax credits for producers of unconventional fuels were introduced in the United States in 1980 and remained effective until 2002. Podobne wyliczenia poczynił analityk Bernstein Research – Ben Dell – który wyliczył, że aby pokryć wszelkie koszty poszukiwania, zagospodarowania oraz eksploatacji złóż gazu z łupków, oraz otrzymać średni zwrot z kapitału, wymagana jest cena w granicach 0,26 – 0,28.34. Similar calculations were made by Ben Dell, an analyst from Bernstein Research. Podobne wyliczenia poczynił analityk Bernstein Research – Ben Dell – który wyliczył, że aby pokryć wszelkie koszty poszukiwania, zagospodarowania oraz eksploatacji złóż gazu z łupków, oraz otrzymać średni zwrot z kapitału, wymagana jest cena w granicach 0,26 – 0,28.34. According to his estimates, in order to cover all costs of exploration, development and exploitation of shale gas, and arrive at an average return on equity, the required price should range around USD 0.26 – 0.28. Warto zaznaczyć, że koszty związane z wydobywaniem gazu z łupków znacznie spadły przez ostatnie lata. It should be noted that recent years have seen a strong drop in costs of shale gas production. Jeszcze pod koniec lat 90-tych koszty wydobycia gazu ze źródeł niekonwencjonalnych dla złoża Barnett wynosiły ponad 5 dolarów za milion BTU35. At the end of 1990s, the cost of production from the Barnett Shale still exceeded USD 5 per million BTU. 1.6 Wpływ eksploatacji niekonwencjonalnych złóż gazu ziemnego na energetyczną geopolitykę świata 1.6 Geopolitical implications of of the development of unconventional gas resources 1.6.1 Koniec zależności naftowo–gazowej? 1.6.1 End of gas and oil dependence? Rozwijając wydobycie własne gazu łupkowego, kraje zachodnie oraz Chiny uzyskają dostęp do bliższych źródeł surowca – naruszając tym samym pozycję głównych eksporterów gazu. By developing domestic production of shale gas, western countries and China will gain access to less remove sources of the fuel, and thus undermine the position of key gas exporters. Przed odkryciem gazu łupkowego spodziewano się spadku produkcji krajowej gazu ziemnego w USA, Kanadzie i na Morzu Północnym, co w czasach kiedy gaz stawał się coraz ważniejszym źródłem energii, przyspieszało uzależnienie od dostaw zagranicznych. Before shale gas was discovered, it was expected that domestic production of natural gas in the U.S., Canada and North Sea would fall, which at the time when gas was becoming increasingly import ant as a source of energy, strengthened the dependence on imports. Ponad połowa znanych zasobów gazu ziemnego znajdowała się w  Iranie i  Rosji – regionach postrzeganych jako relatywnie nieprzewidywalne. More than a half of known natural gas resources was found in Iran and Russia, i.e. regions perceived as relatively unpredictable. Federacja Rosyjska otwarcie wykorzystywała swoją pozycję dążąc do stworzenia kartelu producentów gazu ziemnego. The Russian Federation openly used its position to create a cartel of gas producers. Odkrycie i wykorzystanie dużych zasobów gazu łupkowego zapewni stabilność krajom uprzemysłowionym i może osłabić skuteczność politycznej zależności naftowo–gazowej. The discovery and development of substantial shale gas reserves will bring stability to industrialised countries and could undermine the effectiveness of oil and gas supply as a tool political influence. 1.6.2 Reakcja łańcuchowa 1.6.2 Chain Reaction Rozwój dostaw LNG – skroplonego gazu ziemnego – który może być transportowany metanowcami, pokazał jak duże jest uzależnienie poszczególnych państw od dostaw zagranicznych. The growth of LNG supply, i.e. liquefied natural gas that may be transported by tankers, has exposed the heavy reliance of many countries on gas imports. Jednakże wydobycie gazu łupkowego zmienia rynek handlu gazem. However, the developments in shale gas production are transforming the gas trade market. Oczekiwano, że LNG będzie stanowić ok. połowy całego handlu tym surowcem. Previously, LNG was expected to account for half of the international gas trade. Obecnie będzie to najprawdopodobniej ok. 30%. Now it seems that share is most likely to be around one-third. USA już odnotowało spadek importu LNG – terminale stoją prawie puste – import z  Kataru przekierowywany został do europejskich odbiorców, co spowodowało spadek cen gazu ziemnego w Europie. A downtrend in LNG imports is already evident in the U.S. Import terminals for LNG are almost empty as cargoes of LNG from Qatar are going to European buyers, contributing to a drop in the price of natural gas in Europe. Rosyjscy dostawcy musieli zaakceptować niższe stawki. Russia has had to accept far lower prices from customers. Zaniepokojenie tradycyjnych dostawców surowca na rynek europejski i amerykański można było zaobserwować na tegorocznym kwietniowym Forum Państw Eksporterów Gazu w algierskim Oranie. Tension could be felt among the traditional suppliers of LNG to the European and U.S. markets during the Gas Exporting Countries Forum held in Oran, Algeria. Wedle algierskiego Ministra Energii Chakiba Khelil dopiero w 2013 roku, zapotrzebowanie na gaz wróci do poziomu z 2008 r. czyli sprzed kryzysu. According to Chakib Khelil, the Algerian Minister of Energy, demand for gas will return to the 2008 precrisis level no earlier than in 2013, while Jurij Trutniev, the Russian Minister of Natural Resources, confessed to Reuters “We have a problem with shale gas. And it is not only my point of view but Gazprom’s as well." Minister zasobów naturalnych Rosji, Jurij Trutniew przyznał agencji Reuters: „Mamy problem z gazem łupkowym. To stanowisko nie tylko moje, ale także Gazpromu.” According to Chakib Khelil, the Algerian Minister of Energy, demand for gas will return to the 2008 precrisis level no earlier than in 2013, while Jurij Trutniev, the Russian Minister of Natural Resources, confessed to Reuters “We have a problem with shale gas. And it is not only my point of view but Gazprom’s as well." Samowystarczalność gazowa USA, wzrost importu LNG do Europy z kierunków innych niż rosyjskich oraz spadek cen gazu ziemnego, to dla Federacji Rosyjskiej przede wszystkim problem ekonomiczny. Factors such as the self-sufficiency of the U.S. gas industry, growth in the volume of LNG imported by the European countries from sources other than Russia, and sagging natural gas prices have developed into a problem which for the Russian Federation is primarily an economic one. Rosyjski „Kommiersant” ujawnił, że w  raporcie dla rady dyrektorów Gazpromu, zarząd szacuje potencjalne straty firmy z  tego tytułu, na miliardy euro. Kommiersant, the Russian daily, disclosed that according to a management report for Gazprom’s board of directors the energy giant is set to lose billions of euros. Wszystkie te aspekty stawiają pod znakiem zapytania opłacalność inwestycji Gazpromu w złoże Sztokman na Morzu Barentsa, skąd planowano uruchomić dostawy LNG do USA i Kanady. All this put pressure on the economic viability of Gazprom’s project involving the development of the Shtokman field in the Barents Sea, which was originally conceived as the source of LNG supplies for the U.S. and Canada. 1.6.3 Rosja, Iran, Wenezuela 1.6.3 Russia, Iran and Venezuela Rosja, Wenezuela i Iran, mając w ręku narzędzie polityki surowcowej i dyktatu cenowego mogły skuteczniej opierać się wpływom Zachodu na ich politykę zagraniczną i wewnętrzną, jednocześnie razem z surowcem eksportując własną ideologię. Leveraging their resource potential and the power to dictate prices, Russia, Venezuela and Iran could effectively use these tools in their policy to resist Western interference in their foreign and internal affairs while exporting their own ideologies along with the fuels. Z powodu międzynarodowych sankcji, Iran powoli rozwija swój sektor energetyczny. Handicapped by international sanctions, the Iranian energy sector develops at a sluggish pace. Zanim jednak kraj ten będzie gotowy do eksportu gazu ziemnego – okienko marketingowe najprawdopodobniej zostanie zamknięte przez wydobycie gazu łupkowego w krajach potencjalnych odbiorców. Hence, by the time Iran can get its natural gas ready for export, the marketing window to Europe will likely be closed by launch of shale gas production in the potential customer countries. W dużo dłuższej perspektywie, w miarę zastępowania ropy naftowej gazem ziemnym w roli głównego surowca, możliwe jest osłabienie pozycji krajów OPEC na arenie międzynarodowej. In the long run, as crude oil is gradually replaced by natural gas as the primary energy source, the position of OPEC countries on the international arena is likely to weaken. 1.6.4 Chiny 1.6.4 China Rozwój wydobycia gazu łupkowego oznacza duże zmiany dla Chin. Shale gas development could also mean big changes for China. Chcąc zaspokoić swoje nieustannie rosnące zapotrzebowanie na surowce energetyczne, Chiny zbliżyły się do takich partnerów jak Iran, Sudan i  Birma, utrudniając USA i  ich sojusznikom przeciwdziałanie zagrożeniom, jakie te kraje stwarzają. In order to satisfy its evergrowing demand for energy, China engaged in cooperation with nations such as Iran, Sudan and Burma, making it harder for the West to address the problems those countries create. Jednak Chiny mając pod ręką krajowe zasoby gazu łupkowego, nie będą już tak potrzebować relacji z tymi krajami. But if China can tap on its domestic resources of natural gas, partnership with those countries may no longer be so vital. Gaz łupkowy może zbliżyć Chiny i  USA, zwłaszcza, że Stany praktycznie jako jedyny kraj dysponują doświadczeniem i  odpowiednio rozwiniętą technologią w  zakresie poszukiwań i wydobycia gazu z łupków. Domestic shale may bring China closer to the U.S., especially in the context of the latter being virtually the only provider of shale gas expertise and innovative exploration and production technologies. Proces ten jest już widoczny – podczas ostatniej wizyty prezydenta USA w  Chinach w  maju 2010 roku, jednym z  głównych punktów rozmów było porozumienie obu krajów dotyczące wspólnych projektów rozwoju technologii i wydobycia gazu łupkowego. Signs of the rapprochement are already emerging. Proces ten jest już widoczny – podczas ostatniej wizyty prezydenta USA w  Chinach w  maju 2010 roku, jednym z  głównych punktów rozmów było porozumienie obu krajów dotyczące wspólnych projektów rozwoju technologii i wydobycia gazu łupkowego. Talks held during a recent visit of the U.S. President in China in May 2010 were focused on a potential bilateral agreement to embark on joint projects involving the development of shale gas technologies and production. 1.6.5 Aktywna polityka USA 1.6.5 Proactive U.S. foreign policy Administracja prezydenta Obamy jest zainteresowana rozwojem wydobycia gazu łupkowego nie tylko w  Chinach, ale i  w  innych krajach. The Obama administration shows interest in promoting shale gas development in China and elsewhere. Wedle przedstawicieli Departamentu Stanu, USA zwróciły się do kilkunastu krajów (w  tym Chin i  Indii) z  propozycją oszacowania ich zasobów gazu łupkowego. According to State Department officials, the U.S. has approached about a dozen countries (including China and India) offering them the assessment their potential shale gas resources. Z  jednej strony, USA chcą zabezpieczyć tym interesy amerykańskich koncernów, które na razie jako jedyne na świecie dysponują odpowiednią technologią i środkami finansowymi pozwalającymi na wydobycie gazu łupkowego na skalę przemysłową. Thereby, Washington seeks to protect the interests of the U.S. energy companies, which at present are the only ones to possess adequate technology and funds necessary for commercial shale gas production. Z  drugiej strony, pozwala to na zwiększenie wpływu USA w  tych regionach oraz osłabienie pozycji krajów eksportujących do nich surowce energetyczne. On the other hand, such involvement would enable the U.S. to expand its influence in the potential shale gas-producing regions and undermine the position of countries exporting fuels to such regions. 1.6.6 Wpływ na Odnawialne Źródła Energii (OZE) 1.6.6 Impact on renewable energy sources Shale gas może dodatkowo wpłynąć na  spowolnienie części projektów związanych z energetyką odnawialną. Shale gas is also likely to decelerate the implementation of some renewable energy projects whose economic viability may be threatened by the abundant supply of natural gas, a fuel offering low carbon emissions and, potentially, low prices. Wdrażanie technologii OZE może okazać się w danej chwili mniej ekonomicznie opłacalnym w  obliczu wzrostu podaży gazu ziemnego, z  jego niską emisją CO2 i spadającą potencjalnie ceną. Shale gas is also likely to decelerate the implementation of some renewable energy projects whose economic viability may be threatened by the abundant supply of natural gas, a fuel offering low carbon emissions and, potentially, low prices. Jednakże należy zauważyć, że może to być również szansa dla odnawialnych źródeł energii, ponieważ fundusze będzie można przetransferować z  projektów wdrażania technologii do badań nad zwiększeniem efektywności pozyskiwania energii z wiatru, słońca, wody czy biomasy. It should be noted, however, that this may be seen as an opportunity for the renewables as well. Jednakże należy zauważyć, że może to być również szansa dla odnawialnych źródeł energii, ponieważ fundusze będzie można przetransferować z  projektów wdrażania technologii do badań nad zwiększeniem efektywności pozyskiwania energii z wiatru, słońca, wody czy biomasy. The funds earmarked for technology implementation projects may be poured into R&D initiatives aimed at improving the efficiency of energy sources such as wind, solar, hydro and biomass. „Zasoby gazu w łupkach zmieniły gaz naturalny z surowca rzadkiego w surowiec dostępny, co będzie miało daleko idące implikacje dla przyszłości energetycznej Ameryki Północnej” – David Hobbs, główny strateg IHS CERA “The shale gale has shifted natural gas from a constrained resource to an abundant one with wide-ranging implications for the energy future in North America” - David Hobbs, Chief Energy Strategist, IHS CERA 2.1 Charakterystyka amerykańskiego rynku gazu 2.1 Overview of the U.S. gas market W  roku 2009 Stany Zjednoczone stały się największym światowym producentem gazu ziemnego. In 2009, the United States became the world's largest natural gas producer. Nowe technologie pozwalające pozyskiwać gaz z  łupków okazały się przełomowym czynnikiem w zmianie bilansu energetycznego Ameryki Północnej w  ostatniej dekadzie. New technologies which enabled shale gas recovery turned out to be a ground-breaking factor that caused a shift in the structure of energy sources in North America in the last decade. W  2009 wydobyto 598,37 mld m³ gazu ziemnego, co stanowi 3,9% wzrost w stosunku do roku poprzedniego, kiedy było to 576,95 mld m³. In 2009, the natural gas production volume reached 598.37bn cubic metres , which represents a 3.9% growth over the previous year (576.95bn cubic metres). Pomiędzy rokiem 2007 a  2008 wydobycie wzrosło o  6,7%44. Between 2007 and 2008, production rose by 6.7%. Dla porównania, wydobycie gazu w Polsce, w 2008 roku wyniosło 4,11 mld m³. To compare, gas production in Poland totalled 4.11bn cubic metres in 2008. Gaz naturalny pokrywa około 22% zapotrzebowania USA na energię. Natural gas covers approximately 22% of the U.S. energy demand. Oczekuje się, że odsetek ten pozostanie na podobnym poziomie przez najbliższe 20 lat. It is expected that the share will remain at a similar level for the next 20 years. Według obliczeń Energy Information Administration Stany Zjednoczone posiadają około 50 bln m³ technicznie możliwego do pozyskania gazu ziemnego, z czego około 60% to zasoby niekonwencjonalne (shale gas, tight sand, coalbed methane). According to estimates by the Energy Information Administration, the United States has some 50 trillion cubic metres of technically recoverable natural gas, of which approximately 60% are unconventional resources (shale gas, tight sand, coal-bed methane). Łącznie z  szacunkami dotyczącymi zasobów gazu z łupków daje to wystarczającą ilość surowca na najbliższe 116 lat. Combined with the estimated shale gas reserves, this makes a sufficient gas volume to last for the next 116 years. Zdecydowana większość wydobywanego gazu naturalnego pochodzi ze źródeł konwencjonalnych. A vast majority of the natural gas produced in the U.S. comes from conventional sources. Produkcja ze złóż niekonwencjonalnych (w  tym shale gas, tight gas i coalbed methane) stanowiła 50% bilansu krajowego wydobycia w 2008 r. Unconventional gas (including shale gas, tight gas and coal-bed methane) accounted for 50% of the country’s total production in 2008. Shale gas pokrywa obecnie około 14% całkowitej produkcji gazu naturalnego. Shale gas currently represents some 14% of the total natural gas production. Szczególnie widoczny jest wzrost tempa wydobycia właśnie gazu łupkowego, którego pozyskano 57,25 mld m³ w  2008 r., w  porównaniu do 33,52 mld m³ w  2007 r. co daje przyrost wielkości 70,8%. 50 Particularly evident is the growing production rate of shale gas: its output in 2008 came to 57.25bn cubic metres, compared against 33.52bn cubic metres in 2007, which represents a growth of 70.8%. Warto zaznaczyć, że Stany Zjednoczone nie stały się jeszcze w pełni samowystarczalne w zakresie zapotrzebowania na gaz naturalny. It should be noted that the United States has not yet become fully self-sufficient considering the country's demand for natural gas. W 2009 roku import gazu wyniósł 105,75 mld m³ w porównaniu do 112,81 mld m³ w 2008 r. (spadek o 6,7%) i 130,47 mld m³ w 2007 r. In 2009, gas imports totalled 105.75bn cubic metres, as compared to 112.81bn cubic metres in 2008 (a decline of 6.7%) and 130.47bn cubic metres in 2007. W USA zanotowano przez ostatnie 2 lata znaczny spadek popytu na LNG spowodowany w  dużej mierze wzrostem produkcji gazu ze źródeł niekonwencjonalnych, co miało wpływ na światowe ceny gazu. For the last 2 years, there has been a significant drop in demand for LNG in the U.S., caused primarily by a rise in unconventional gas production, which also affected gas prices globally. Doskonałym przykładem jest wybudowany w  latach 2005–2009 terminal do odbioru LNG w  Sabine Pass. An excellent example of the trend is the LNG terminal at Sabine Pass, built in 20052009. Od momentu ukończenia do terminala dopłynęło jedynie 10 transportów z  surowcem. Since its completion, only 10 gas cargos arrived at the terminal. Przeszło połowa zdolności przeładunkowych na amerykańskim wschodnim wybrzeżu była w  2008 roku niewykorzystana. Over a half of the American East Coast’s handling capacity was unitilised in 2008. Jednakże trudno oszacować rzeczywisty wpływ tego czynnika na faktyczną zmianę cen patrząc przez pryzmat kryzysu finansowego, który miał znaczny efekt na całkowite zapotrzebowanie na gaz. However, the actual impact of the factor on the price movement is difficult to measure, owing to the financial crisis, which had a material effect on the total gas demand. Ogromny wzrost wydobycia gazu ze źródeł niekonwencjonalnych był możliwy dzięki trzem głównym czynnikom: A massive rise in unconventional gas production was made possible by three primary factors: 1. Udoskonaleniu technologii odwiertów poziomych, 1. Improvements in horizontal drilling technology 2. Udoskonaleniom w technologii szczelinowania hydraulicznego, 2. Improvements in hydraulic fracturing technology 3. Znacznemu wzrostowi cen gazu naturalnego na rynku amerykańskim w połowie poprzedniej dekady, co było spowodowane znacznym wzrostem zapotrzebowania na gaz. 3. A surge in natural gas prices on the American market around the mid-point of the previous decade, driven by significant growth of demand for gas. 2.2 Charakterystyka amerykańskiego rynku shale gas Gaz z  łupków występuje na terenie większości Stanów USA. 2.2 Overview of the U.S. shale gas market Shale gas is present in most of the states in the U.S.. Mapa 2.1 pokazuje przybliżoną lokację obecnie eksploatowanych i perspektywicznych złóż łupków. Map 2.1 shows approximate locations of the currently exploited and prospective shale gas reservoirs. Zgodnie z  raportem wydanym w  lipcu 2009 przez Colorado School of Mines, Stany Zjednoczone posiadają 17 bln m³ zasobów gazu w  łupkach. According to the report published by the Colorado School of Mines in July 2009, the United States’ resources amount to 17 trillion cubic metres of shale gas. Rysunek 2.2 pokazuje jak dużą dynamikę wzrostu wydobycia gazu z  łupków przewiduje Energy Information Administration w ciągu najbliższych 8 lat. Figure 2.2 shows the shale gas production growth over the next 8 years as projected by the Energy Information Administration. Natomiast według szacunków Międzynarodowej Agencji Energii, roczne wydobycie z  niekonwencjonalnych źródeł gazu wzrośnie z 360 mld m³ do 630 mld m³ w 2030. The estimates by the International Energy Agency, on the other hand, indicate that production from unconventional gas sources will rise from 360bn cubic metres to 630bn cubic metres in 2030. Wzrost zainteresowania wydobyciem gazu niekonwencjonalnego można również zobrazować przyrostem liczby urządzeń wiertniczych wykorzystywanych do pozyskiwania gazu niekonwencjonalnego na lądzie. A growing interest in unconventional gas production is also evident when analysing the growth in the number of drilling rigs used for onshore development of unconventional gas. Pod koniec lat 90–ych było ich 40, natomiast w maju 2008 roku już 519. Towards the end of the 1990s, there were 40 such rigs, while in May 2008 their number was already 519. Najbardziej aktywne prace prowadzone są na terenie Fort Worth Barnett, Fayetteville, Antrim, Arkoma Woodford, Bakken i  Haynesville (Rysunek 2.3) Locations where most intense work is in progress are Fort Worth Barnett, Fayetteville, Antrim, Arkoma Woodford, Bakken and Haynesville (Figure 2.3). Należy zaznaczyć, że każdy z tych basenów łupkowych posiada zasadnicze różnice pod względem kryteriów eksploatacyjnych, przez co wymagają innego podejścia eksploatacyjnego. Importantly, those shale gas reservoirs differ considerably amongst themselves in terms of production characteristics, thus requiring different approaches to development. Zdecydowanie największe wydobycie gazu niekonwencjonalnego pochodzi z Barnett Shale w  Teksasie. An undisputed leader in unconventional gas production is Barnett Shale, Texas. Pomimo, iż złoża Fayetteville i  Arkoma/Woodford są dopiero na wczesnym etapie rozwoju, ich wydobycie systematycznie wzrasta (Rysunek 2.3). Although production from the Fayetteville and Arkoma/Woodford fields is still at an early development stage, it is gradually rising (Fig. 2.3). 2.3 Barnett Shale – analiza 2.3 Barnett Shale – case study Barnett Shale umiejscowiony jest w  basenie Fort Worth w  północno–centralnym Teksasie. Barnett Shale is located in the Forth Worth Basin in north-central Texas. Łupki występują tutaj na głębokości od 1950 m do 2600 m pod powierzchnią ziemi, poniżej i powyżej skał łupkowych występują skały wapienne. Shale deposits are buried at depths ranging from 1,950m to 2,600m below the ground level, with calcareous rocks below and above. Na terenie znajduje się ponad 10000 odwiertów. Over 10,000 have been drilled wells in the area. Jeden otwór poziomy przypada na obszar od 24,3 do 64,7 hektarów. One horizontal well covers an area from 24.3 to 64.7 hectares. Eksploatacja Barnett Shale jest prawdziwym przełomem w  pozyskiwaniu gazu ze źródeł niekonwencjonalnych. Production from the Barnett Shale is a genuine breakthrough in unconventional gas recovery. Działalność firm na tym terenie jest swego rodzaju drogowskazem w  jaki sposób eksploatować gaz z łupków. The activities of the companies operating in that area represent a roadmap of how to produce gas from shale deposits. Barnett Shale zajmuje powierzchnię wynoszącą około 13000 km², natomiast jego miąższość wynosi, w zależności od miejsca, od 30 do 185 metrów. Barnett Shale occupies an area of approximately 13,000 sq km, whereas the thickness of the gas-bearing layer varies from 30 to 185 metres. Zasoby gazu wynoszą od 8,5 m³ do 10 m³ na tonę skały. Gas resources there range from 8.5 cubic metres to 10 cubic metres per tonne of rock. 2.4 Najwięksi gracze amerykańskiego rynku shale gas (Tabela 2.1) 2.4 Top players in the U.S. shale gas market (Table 2.1) 3.1 Potencjalne zasoby w Europie oraz obecnie podejmowane działania. 3.1. Potential shale gas resources in Europe and current developments. Firma Realm Energy International Corporation w 2009 roku rozpoczęła wspólne prace razem z Halliburton Consulting mające na celu oszacowanie zasobów gazu z łupków na świecie. In 2009, Realm Energy International Corporation, in a collaborative effort with Halliburton Consulting, commenced the appraisal of shale gas resources worldwide. Pierwsze badania ewaluacyjne dotyczą Europy, a ich wyniki powinny być znane w 2011 roku. The initial survey covers Europe, and the results are due in 2011. Według wyliczeń Energy Information Administration, produkcja shale gas do 2030 roku będzie wynosiła 7% światowej produkcji gazu naturalnego. As estimated by the Energy Information Administration, shale gas production will account for 7% of the global natural gas production by 2030. Poniższa tabela (Tabela 2.2) pokazuje szacunkowe ilości zasobów shale gas w wybranych regionach świata. The table below (Table 2.2) shows shale gas volume estimates for the selected regions of the world. Polska, podobnie jak cała Europa stara się przyciągnąć międzynarodowe korporacje do inwestowania w rozpoznanie, a potem eksploatacje niekonwencjonalnych złóż gazu. Similarly to the rest of Europe, Poland seeks to attract international corporations to invest in the exploration for, and then production of gas from unconventional sources. 3.2 Potencjalne zasoby shale gas w Polsce. 3.2. Potential shale gas reserves in Poland. Według szacunków poszczególnych firm konsultingowych zasoby gazu ziemnego w skałach ilasto – łupkowych dolnego paleozoiku w Polsce mogą sięgać od 1,4 bln m³, według firmy Wood Mackenzie do 3 bln m³ według Advanced Resources International. According to the estimates by various consulting firms, natural gas resources in Lower Palaeozoic shale formations in Poland may range from 1.4 trillion cubic metres (Wood Mackenzie) to 3 trillion cubic metres (Advanced Resources International). Trudno obecnie rzetelnie zweryfikować te szacunki. At the moment, it is difficult to validate the estimates in a reliable way. O wielkości bazy zasobowej przesądzą wyniki realizacji prac wykonywanych w ramach udzielonych przez Ministra Środowiska koncesji. The actual volume of the resource base will be determined in the course of work under the licences granted by the Ministry of the Environment. To, czy gaz w łupkach występuje w Polsce i w jakich ilościach, powinno się rozstrzygnąć w ciągu najbliższych 4 lat, czyli w okresie na jaki średnio wydano koncesje poszukiwawcze. The questions whether shale gas is present in Poland and in what quantity should be answered within the next 4 years, which is the average period for which the exploration licences have been granted. Tereny prowadzenia koncesjonowanego poszukiwania gazu z łupków zaznaczone są na Mapie 3.2 kolorem czerwonym. Areas covered by shale gas exploration licences are highlighted in red on Map 3.2. Pas łupkowy rozciąga się od wybrzeża, między Słupskiem a  Gdańskiem, w  kierunku Warszawy, aż po Lublin i Zamość. The shale basin in Poland extends from the coast, in the area between Słupsk and Gdańsk, towards Warsaw, and further to Lublin and Zamość. Prognozy mówią o tym, że potencjalne złoża gazu łupkowego w Polsce znajdują się na głębokościach od 2500–3000 m we wschodniej części tego pasa, do 4000–4500 m w jego części zachodniej. According to forecasts, potential shale gas reserves in Poland lie at the depth of 2,500 to 3,000 metres in the eastern part of the basin, and from 4,000 to 4,500 metres in its western part. Koszt jednego odwiertu pionowego w chwili obecnej przy takiej głębokości zalegania złóż może średnio wynieść od 6 do 13 milionów dolarów. At present, considering the depth of deposits as stated above, the cost of a single vertical well may range from 6 to 13 million dollars on average. 3.2 Poszukiwanie i rozpoznanie złóż gazu ziemnego w łupkach na terenie Polski. 3.2. Exploration and Appraisal of Shale Gas in Poland. Według stanu na dzień 1 lipca br. w  Polsce w  mocy pozostaje 224 koncesji na poszukiwanie i  rozpoznawanie złóż ropy naftowej i  gazu ziemnego (patrz Dodatek 1: Zestawienie koncesji na poszukiwanie i  rozpoznawanie złóż ropy naftowej i  gazu ziemnego w  Polsce). As at July 1st this year, there were 224 active licences for exploration for and prospecting of crude oil and natural gas in Poland (see Exhibit 1: List of licences for exploration for and prospecting of oil and gas deposits in Poland). Liczba ta obejmuje koncesje na poszukiwanie i  rozpoznawanie zarówno konwencjonalnych jaki i  niekonwencjonalnych złóż węglowodorów. The figure comprises exploration and prospecting licences for both conventional and unconventional hydrocarbon deposits. Tereny poszukiwań obejmują 11% powierzchni Polski, czyli 37000 km². Exploration areas currently cover 11% of Poland’s territory, that is 37,000 sq km. Zgodnie z  11 koncesjami udzielonymi przez Ministerstwo Środowiska, dwie firmy z kapitałem amerykańskim – Exxon–Mobil Exploration and Production Poland Sp. Z o.o. i Mazovia Energy Resources Sp. Z o.o. – oraz jedna z kapitałem australijskim – Strzelecki Energia Sp. Z o.o. – prowadzą poszukiwania jedynie niekonwencjonalnych złóż gazu ziemnego. Under 11 licences granted by the Ministry of the Environment, two companies with American equity participation, i.e. ExxonMobil Exploration and Production Poland Sp. z o.o. and Mazovia Energy Resources Sp. z o.o., and one with Australian equity participation, i.e. Strzelecki Energia Sp. z o.o., conduct exploration projects for unconventional natural gas only. Ponadto 14 podmiotów z kapitałem polskim, amerykańskim, kanadyjskim, brytyjskim oraz australijskim posiada 40 koncesji na poszukiwanie i  rozpoznawanie zarówno węglowodorów konwencjonalnych jak i niekonwencjonalnych. Further 14 Polish, American, Canadian, British and Australian-owned entities hold 40 licences for exploration of and prospecting of both conventional and unconventional hydrocarbons. Obecnie jedna firma z kapitałem brytyjskim (Energia Zachód Sp. z o.o., której głównym udziałowcem jest Aurelian Oil&Gas) prowadzi prace poszukiwawczo–rozpoznawcze na podstawie jednej koncesji, ukierunkowane wyłącznie na rozpoznanie złoża gazu uwięzionego w  izolowanych porach skalnych, czyli tzw. tight gas. One company with British equity participation (Energia Zachód Sp. z o.o., in which the majority stake is held by Aurelian Oil&Gas) carries out exploration and prospecting projects under a single licence, focused solely on tight gas deposits. Dodatkowo na obszarach koncesyjnych znajdujących się w  obrębie perspektywicznych rejonów występowania złóż gazu ziemnego typu tight gas (m.in. część koncesji udzielonych na rzecz PGNiG S.A.) koncesjobiorcy nie precyzują zamiaru poszukiwania tego typu złóż, a jedynie planują poszukiwania shale gas. Additionally, with respect to the licence areas located within prospective tight gas regions (e.g. some licences awarded to PGNiG S.A.), the licensees do not report their intention to explore for this type of deposits, and plan shale gas exploration only. W  opinii wielu ekspertów, na obecnym etapie rozpoznania niekonwencjonalnych złóż gazu ziemnego w Polsce nie jest możliwe precyzyjne oszacowanie ich zasobów. As argued by numerous experts, it is not possible to precisely estimate the volume of unconventional natural gas reserves in Poland at the present stage of the exploration process. O  rzeczywistej wielkości bazy zasobowej przesądzą wyniki prac wykonywanych w  ramach pozyskanych koncesji. The actual size of the resources will be determined as a result of the work programmes implemented under the awarded licences. Zezwolenia na poszukiwanie i  rozpoznawanie gazu z  łupków wydano w  latach 2007–2010. Exploration and prospecting licences for shale gas were granted in 2007-2010. Zakres prac przewidzianych w  ramach udzielonych koncesji przede wszystkim obejmuje analizę archiwalnych danych oraz ich interpretację, terenowe badania sejsmiczne oraz wykonywanie wierceń poszukiwawczych i rozpoznawczych. The scope of work under the licences primarily covers analysis of historical data, its interpretation, seismic field work, as well as exploration and appraisal drilling. W czerwcu 2010 roku, firma Lane Energy we współpracy z ConocoPhillips rozpoczęła pierwsze prace wiertnicze na terenie obiektu Lębork. In June 2010, Lane Energy, in collaboration with ConocoPhillips, started drilling on the Lębork prospect. Urządzenie wiertnicze dostarcza firma Poszukiwania Nafty i Gazu „Nafta” z Piły, nadzór serwisowy i wykonanie wszystkich prac pomiarowych jak i intensyfikacyjnych wykonuje firma Schlumberger. The rig has been provided by Poszukiwania Nafty i Gazu "Nafta" of Piła, whereas Schlumberger was contracted to perform supervision services, as well as all the logging and stimulation activities. Prace te mają potrwać do końca 2010 roku. The project is due to continue until the end of 2010. Firma Lane Energy jest pierwszą firmą która rozpoczęła wiercenia w celu rozpoznania zasobów shale gas w Polsce. Lane Energy is the first company to start drilling to explore for shale gas in Poland. Według deklaracji, kolejne firmy rozpoczną prace sejsmiczne i wiertnicze jeszcze w tym roku. As reported by other companies, their seismic and drilling work is due to start by the end of this year. Do chwili obecnej w Polsce nie odkryto jeszcze żadnego niekonwencjonalnego złoża gazu z  łupków. Until now, no shale gas deposits have been discovered in Poland. W  środowisku eksperckim panuje zgoda, że kwestia czy w  Polsce występuje shale gas, najprawdopodobniej rozstrzygnie się w ciągu najbliższych 4–5 lat – jest to okres, na jaki wydano wielu firmom koncesje poszukiwawczo–rozpoznawcze. Experts agree that the presence of shale gas in Poland will be verified within the next 4 to 5 years, that is the period for which many exploration and prospecting licences were granted. Niezbędnym czynnikiem warunkującym uzyskanie tych informacji jest wykonanie przez koncesjonowane firmy zaplanowanych prac geologicznych, w  tym w  szczególności wierceń w najbardziej perspektywicznych rejonach. As a prerequisite for gathering the relevant information, licensees will need to carry out the necessary geological surveys, including specifically well drilling in the most prospective areas. Na terenie Polski najbardziej perspektywicznymi obszarami występowania gazu z  łupków jest Lubelszczyzna, Pomorze, Mazowsze, oraz Wielkopolska. In Poland, these are the Lublin Region, Pomerania, Mazovia, and Greater Poland. W  przypadku pozytywnych wyników poszukiwań oraz ekonomicznego uzasadnienia eksploatacji, proces zagospodarowania nowych złóż mógłby się rozpocząć za około 10 lat. If exploration confirms the presence of shale gas, and its production proves economically viable, the development of new deposits could begin in approximately 10 years. 3.3 Procedury przyznawania koncesji dla firm poszukujących niekonwencjonalnych nagromadzeń gazu ziemnego typu „shale gas” na terenie Polski. 3.3 Licensing Procedure for Companies Exploring for Shale Gas. Zgodnie z  ustawą z  dnia 4 lutego 1994 r. Prawo geologiczne i górnicze (Dz. U. z 2005 r. Nr 228, poz. 1947, z  późn. zm.) prowadzenie działalności w  zakresie poszukiwania i  rozpoznawania złóż węglowodorów (w  tym złóż niekonwencjonalnych) wymaga uzyskania koncesji, której udziela Minister Środowiska. Accumulations in Poland Pursuant to the Polish Geological and Mining Law of February 4th 1994 (Dz. U. of 2005, No. 228, item 1947, as amended), operations involving exploration and appraisal of hydrocarbon deposits (including unconventional sources) require a licence, which is granted by the Minister of the Environment. Z  wnioskiem o  udzielenie koncesji na przedmiotową działalność, może się zwrócić każdy przedsiębiorca prowadzący działalność gospodarczą na podstawie ustawy z  dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz. U. 07, Nr 155, poz. 1095, z późn. zm.), dotyczy to również przedsiębiorców z kapitałem zagranicznym. The application for the licence to conduct such operations may be filed by any entrepreneur who operates under the Freedom of Economic Activity Act of July 2nd 2004 (Dz. U. of 2007, No. 155, item 1095, as amended), including an entrepreneur with foreign equity participation. Wymagania, jakie powinien spełniać wniosek o udzielenie koncesji określają przepisy ustaw o  swobodzie działalności gospodarczej i  Prawo geologiczne i  górnicze (Pgig). Requirements concerning the licence application are set forth in the Polish Freedom of Economic Activity Act and Geological and Mining Law. Do wniosku o  udzielenie koncesji na poszukiwanie i  rozpoznawanie złóż kopalin należy dołączyć również projekt prac geologicznych. A geological work programme should be attached to the application for the licence for exploration for and prospecting of mineral resources. Szczegółowe wymagania, jakim powinny odpowiadać projekty prac geologicznych określa Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 19 grudnia 2001r. (Dz. U. 153 poz.1777) w sprawie projektów prac geologicznych. Specific requirements to be met by the geological work programmes are set out in the Regulation of the Minister of the Environment of December 19th 2001 on geological work programmes (Dz. U. 153, item 1777). Podmiot ubiegający się o koncesję na poszukiwanie lub rozpoznawanie złóż kopalin ma prawo do nieodpłatnego wykorzystania informacji geologicznej przysługującej Skarbowi Państwa w celu sporządzenia projektu prac geologicznych. Parties applying for a licence for exploration for or prospecting of mineral deposits are entitled to use, free of charge, geological data in the State Treasury’s possession for the purposes of the preparation of geological work programmes. Z  uwagi na fakt, że zgodnie z  ustawą z  dnia 3 października 2008 r. o  udostępnianiu informacji o  środowisku i  jego ochronie, udziale społeczeństwa w  ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko (Dz. U. Nr 199, poz. 1227) oraz przepisów wykonawczych (rozporządzenie Rady Ministrów z  dnia 9 listopada 2004 r. w sprawie określenia rodzajów przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko oraz szczegółowych uwarunkowań związanych z  kwalifikowaniem przedsięwzięcia do sporządzenia raportu o oddziaływaniu na środowisko (Dz. U. Nr 257, poz. 2573 z późn. zm.) przedsięwzięcie polegające na poszukiwaniu i  rozpoznawaniu gazu ziemnego, ropy naftowej oraz jej naturalnych pochodnych ze złóż może być uznane za znacząco oddziaływujące na środowisko, może zaistnieć potrzeba sporządzenia raportu o oddziaływaniu na środowisko. Since the Polish Act on the provision of information on the environment and its protection, public participation in environmental protection and environmental impact assessments, dated October 3rd 2008 (Dz. U. No. 199, item 1227), and secondary legislation thereto (the 74 75 76 77 State Geological Institute, website on May 24th 2010. Council of Minister's Regulation of November 9th 2004 on types of undertakings which may exert a significant impact on the environment and detailed conditions regarding classification of undertakings as requiring environmental impact reports (Dz. U. No 257, item 2573, as amended), projects which involve exploration and prospecting of natural gas, crude oil or its derivatives from deposits may be classified as having a significant impact on the environment, and thus requiring environmental impact reports. W takim przypadku będzie istniała również konieczność przeprowadzenia przez właściwy organ ochrony środowiska (tj. wójta, burmistrza, prezydenta miasta lub regionalnego dyrektora ochrony środowiska) postępowania w  sprawie oceny oddziaływania na środowisko w  trybie przepisów ww. ustawy i uzyskania decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach. If this is the case, the competent environmental protection authority (e.g. head of commune, town mayor, or regional environmental protection directors) conducts the environmental impact assessment procedures pursuant to the said Act, which leads to the issuance of the environmental decision. Prowadząc postępowanie w sprawie udzielenia koncesji na poszukiwanie i rozpoznawanie złóż kopalin organ koncesyjny (Minister Środowiska) zasięga opinii w  tej sprawie u  właściwych miejscowo: wójta, burmistrza lub prezydenta miasta. In the course of the procedure for award of an exploration and prospecting licence, the licensing authority (Minister of the Environment) consults other competent authorities, as relevant for the location of the licence area, that is heads of communes or town mayors. Opinie te nie są wiążące dla organu koncesyjnego lecz stanowią element pomocniczy postępowania koncesyjnego. Their opinions are not binding on the licensing authority, but play an auxiliary rolein the licensing procedure. Zgodnie z art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 4 lutego 1994r. – Prawo geologiczne i górnicze, udostępnianie obszarów m.in. dla poszukiwania i rozpoznawania złóż węglowodorów (w tym złóż niekonwencjonalnych) odbywa się w drodze przetargu na nabycie prawa użytkowania górniczego. Pursuant to Art. 11.2 of the Polish Geological and Mining Law of February 4th 1994, making areas available for e.g. hydrocarbon deposit exploration and prospecting (including unconventional deposits) takes the form of a tender for the mining usufruct right. Zwycięzca przetargu występuje z wnioskiem o koncesję na poszukiwanie i/lub rozpoznawanie kopaliny. The successful bidder applies for the exploration and/or prospecting licence regarding the mineral resource in question. Należy zaznaczyć, że ustanowienie użytkowania górniczego obejmujące poszukiwanie i rozpoznawanie gazu ziemnego (w tym niekonwencjonalnego gazu typu shale gas), metanu z pokładów węgla kamiennego, ropy naftowej oraz jej naturalnych pochodnych, może zostać ustanowione również w  trybie bezprzetargowym, na podstawie art. 11 ust. 2a ustawy z dnia 4 lutego 1994r. – Prawo geologiczne i górnicze, jeżeli jest spełniony co najmniej jeden z poniższych warunków: 1) wykaz obszarów, w których taki tryb można zastosować został podany do publicznej wiadomości oraz opublikowany w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej; 2) obszar objęty projektowanym użytkowaniem górniczym był w  przeszłości przedmiotem przetargu, który nie zakończył się ustanowieniem użytkowania górniczego. Importantly, mining usufruct encompassing exploration and appraisal of natural gas (including shale gas), coal-bed methane, crude oil and its natural derivatives, may also be established in a non-tender procedure, pursuant to Art. 11.2a of the Polish Geological and Mining Law of February 4th 1994, if at least one of the following conditions is met: 1) list of areas where the non-tender procedure may be applied was communicated to the general public and published in the Official Journal of the European Union; 2) the area to be covered by the proposed mining usufruct has been subject to a tender procedure but no mining usufruct was granted. W świetle powyższego 7 października 2005 roku przekazano do Komisji Europejskiej wykaz obszarów, w których użytkowanie górnicze może zostać ustanowione w trybie bezprzetargowym z prośbą o opublikowanie w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej. In view of the above, the list of areas where the mining usufruct can be established in a nontender procedure was notified to the European Commission, with a request for publication in the Official Journal of the European Union, on October 7th 2005. W  dniu 26 kwietnia 2006 roku Komisja Europejska opublikowała w  Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej Komunikat Rządu Rzeczypospolitej Polskiej dotyczący Dyrektywy 94/22/EC Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 30 maja 1994 r. w sprawie warunków przyznawania i  korzystania z  koncesji na poszukiwanie, badanie i  produkcję węglowodorów oraz Kompetentnych Organów Władzy określonych na podstawie art. 10 Dyrektywy 94/22/EC” (Dz. U. C 98 z 26.4.2006, str. 22–24). On April 26th 2006, the European Commission published in the Official Journal of the European Union the Communication from the Government of the Republic of Poland concerning Directive 94/22/EC of the European Parliament and of the Council of May 30th 1994 on the conditions for granting and using authorisations for the prospection, exploration and production of hydrocarbons and the competent authorities specified pursuant to Article 10 of Directive 94/22/EC (OJ C 98 of 26.4.2006, pp. 22-24). Od 26 kwietnia 2006 roku Minister Środowiska, jako organ koncesyjny, mógł więc na określonych przez niego obszarach ustanawiać użytkowanie górnicze dla poszukiwania i rozpoznawania złóż gazu ziemnego (w tym złóż gazu ziemnego niekonwencjonalnego), ropy naftowej i jej naturalnych pochodnych oraz metanu z pokładów węgla zarówno w trybie przetargowym jak i bezprzetargowym. Accordingly, as of April 26th 2006, the Minister of the Environment as the licensing authority had the right to establish mining usufruct rights for exploration for and prospecting of natural gas (including unconventional gas), crude oil and its natural derivative products, as well as coal-bed methane, to the areas specified by the Minister, following a tender-based or nontender procedure. Jednocześnie warto podkreślić, iż udzielone przez Minister Środowiska do chwili obecnej koncesje na poszukiwanie i rozpoznawanie niekonwencjonalnych złóż gazu ziemnego typu „shale gas” nie są równoznaczne z udzieleniem koncesji na wydobywanie kopaliny ze złoża. It is important to note that licences for exploration for and prospecting of unconventional (shale) gas deposits granted by the Minister of the Environment to date are not equivalent to licences for production of gas from the deposit. W  myśl przepisów ustawy Prawo geologiczne i  górnicze przedsiębiorca, który otrzymał koncesję zobowiązany jest do uiszczenia tzw. opłaty koncesyjnej. Under the Polish Geological and Mining Law, an entrepreneur who was granted a licence is required to pay the licence fee. W  przypadku poszukiwania lub rozpoznawania złóż kopalin, zgodnie z  art. 85 Pgig, opłatę ustala się jako iloczyn stawki opłaty (w  roku 2010 jest to kwota 217,76 zł) i  ilości kilometrów kwadratowych terenu, na którym jest prowadzona działalność. Pursuant to Art. 85 of the Law, in the case of exploration for and prospecting of mineral resources the fee is a product of the fee rate (PLN 217.76 in 2010) and the number of square kilometres of the area where the operations are conducted. Wysokość, termin oraz sposób wnoszenia ww. opłaty określa koncesja. The amount, date and method of payment are indicated in the licence. Opłata ta stanowi w 60% dochód gminy, na terenie której jest prowadzona działalność, a w 40% – dochód Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (art. 86 ust 1 Pgig). 60% of the fee represents revenue of the municipality where the operations are conducted, and 40% is revenue of the National Fund for Environmental Protection and Water Management (Art. 86. 1 of the Polish Geological and Mining Law). Wraz z uzyskaniem koncesji na poszukiwanie i rozpoznawanie złóż kopalin przedsiębiorcy podpisują ze Skarbem Państwa umowę o  ustanowienie użytkowania górniczego. On being granted a licence for exploration for and prospecting of mineral resources, the licensees sign a mining usufruct agreement with the State Treasury. Opłatę za ustanowienie przedmiotowego użytkowania górniczego uzależniona jest od wielkości obszaru, na którym jest prowadzona działalność. The fee for the establishment of the mining usufruct varies depending on the size of the area where the operations are conducted. Wynagrodzenie z tytułu tej umowy stanowi w całości dochód Skarbu Państwa (art. 83 Pgig). The entire fee represents the State Treasury’s revenue (Art. 83 of the Polish Geological and Mining Law). Należy zaznaczyć, że w ramach prowadzonej działalności poszukiwawczo – rozpoznawaczej przedsiębiorcy pozyskają informację geologiczną, która stanowić będzie własność Skarbu Państwa. Importantly, in the course of their exploration and appraisal operations, entrepreneurs obtain geological data owned by the State Treasury. Ponadto są oni obowiązani do składania do organu koncesyjnego raportów z  prowadzonych prac geologicznych, przekazywania próbek rdzeni wiertniczych oraz wyników prac uwzględnionych w  koncesji. Furthermore, they are required to submit to the licensing authority reports on geological surveys conducted, samples of drilling cores, as well as results of work specified in the licence. Informacje te wzbogacą wiedzę o  budowie geologicznej naszego kraju i  są przechowywane w  Centralnym Arhiwum Geologicznym. This data contribute to the development of the knowledge of the geology of our country and is stored at the Central Geological Data Bank (Centralne Archiwum Geologiczne). Poszczególne koncesje zawierają określony zakres prac poszukiwawczo – rozpoznawczych (m. in. ilość i głębokość otworów wiertniczych, ilość prac sejsmicznych, etc.) oraz inne ewentualne zobowiązanie niefinansowe. Each licence provides for a specific scope of exploration and prospecting activities (e.g. number and depth of wells to be drilled, scope of seismic work, etc.) and other non-financial obligations, if any. Wszystkie koncesje dostępne są zgodnie z ustawą z dnia 3 października 2008 r. (Dz.U. 2008 nr 199 poz. 1227, z późn. zm.) w publicznym wykazie danych. All licences are disclosed in the public data register pursuant to the Act of October 3rd 2008 (Dz. U. of 2008 No 199, item 1227, as amended). W przypadku niewywiązywania się z obowiązków wynikających z otrzymanej koncesji lub wykonywania ich z rażącym naruszeniem przepisów prawa organ koncesyjny może zgodnie z art. 27a. Pgig oraz art. 58 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej cofnąć koncesję albo zmienić jej zakres. In the event that obligations under the licence are not fulfilled or are performed in gross breach of the relevant laws, the licensing authority may, under Art. 27 of the Polish Geological and Mining Law and Art. 58 of the Freedom of Economic Activity Act, withdraw the licence or modify its scope. Ponadto zgodnie z  art. 85 a. Pgig za prowadzenie działalnośći poszukiwawczo–rozpoznawczej prowadzonej z  rażącym naruszeniem warunków koncesji może być naliczona dodatkowa opłata koncesyjna w  wysokości trzykrotności opłaty ustalonej w koncesji. Further, under Art. 85a of the Polish Geological and Mining Law, an additional charge may be levied on exploration and prospecting activity conducted in gross breach of the licence conditions, totalling three times the fee indicated in the licence. 3.4 Aspekty prawne związane z poszukiwaniem i wydobyciem gazu z łupków w Polsce. 3.4 Legal Aspects of Shale Gas Exploration and Production in Poland. Zaangażowanie w poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobycie gazu ziemnego w Polsce wiąże się dla inwestorów przede wszystkim z oceną ryzyka prawnego. Before becoming involved in any natural gas exploration, prospecting and production projects in Poland, an investor must first of all assess the attendant legal risks. Polskie prawo geologiczne i  górnicze nie przewiduje szczególnych procedur dla poszukiwania, rozpoznania i wydobywania gazu z niekonwencjonalnych złóż. The Polish Geological and Mining Law does not provide for any special procedures with respect to exploration, prospecting and production of gas from unconventional sources. Należy więc postępować tak jak w przypadku innych węglowodorów. Accordingly, investors should proceed as in the case of other hydrocarbons. W  pierwszej kolejności inwestor, chcący uzyskać koncesję powinien zawrzeć ze Skarbem Państwa umowę o ustanowieniu użytkowania górniczego (dającego prawo do korzystania z przestrzeni złoża stanowiącej własność Skarbu Państwa) oraz wystąpić z wnioskiem o wydanie koncesji (umożliwiającej wykonywanie konkretnej działalności w tej przestrzeni). As a first step, an investor interested in obtaining a licence should enter into a mining usufruct agreement with the State Treasury (under which it will have the right to use the a specific mineral deposit owned by the State Treasury) and then apply for the license (under which it will be permitted to carry out specific operations within the area). Zarówno użytkowanie górnicze jak i koncesja mogą dotyczyć obu faz: poszukiwania i rozpoznawania kopalin, lub tylko jednej z nich. Mining usufruct and licences may cover both phases, i.e. exploration for and prospecting of minerals, or to just either of them. Faza wydobywania udokumentowanych i  zatwierdzonych zasobów złoża to kolejny etap i  kolejna umowa. Another stage of the process, entailing the execution of another agreement, is the production of approved reserves. Zgodnie z  obecnie obowiązującymi przepisami podmiot, który rozpoznał i udokumentował złoże gazu ziemnego oraz sporządził jego dokumentację geologiczną może żądać ustanowienia na jego rzecz użytkowania górniczego z  pierwszeństwem przed innymi podmiotami w  ciągu dwóch lat od dnia pisemnego zawiadomienia o  przyjęciu dokumentacji geologicznej przez organ administracji geologicznej. In line with the regulations currently in force, an entity which appraised a natural gas deposit, evaluated its reserves and prepared the relevant geological documentation may – within two years of a written notification of acceptance of the geological documentation by the competent geological authority – demand the establishment of mining usufruct for its benefit, claiming priority over other applicants. W  praktyce oznacza to, że takiemu podmiotowi będzie również przysługiwało przez okres 2 lat pierwszeństwo do uzyskania koncesji na wydobycie gazu ziemnego. What it means in practice is that within such two-year period the entity in question may also claim priority to be awarded a gas production licence. Inwestor, który pragnie zaangażować się w  działalność związaną z  poszukiwaniem i  rozpoznawaniem, a  w  dalszym etapie wydobywaniem gazu ziemnego ze złóż niekonwencjonalnych w  Polsce, może rozważyć kilka prawnie dostępnych dróg rozpoczęcia działalności na tym rynku. An investor looking to become involved in exploration for and prospecting, and subsequently production, of natural gas from unconventional sources in Poland may consider several legal ways of entering that market. Przede wszystkim może wstąpić w  miejsce przedsiębiorcy, któremu już przysługuje użytkowanie górnicze oraz koncesja. First of all, it may step into the place of an entrepreneur which already holds the relevant mining usufruct and licence. W takim przypadku zastosowanie może znaleźć instytucja przeniesienia użytkowania górniczego oraz koncesji na inny podmiot. In such a case, the mining usufruct and the licence may be assigned to another entity. Dokładne warunki przeniesienia użytkowania górniczego zazwyczaj określa umowa o ustanowieniu użytkowania górniczego. Typically, detailed conditions under which mining usufruct may be assigned are set out in the agreement establishing the mining usufruct, which may include the obligation to seek the State Treasury’s approval of the assignment. Może ona na przykład wprowadzić wymóg uzyskania zgody Skarbu Państwa na taką czynność. Typically, detailed conditions under which mining usufruct may be assigned are set out in the agreement establishing the mining usufruct, which may include the obligation to seek the State Treasury’s approval of the assignment. Koncesja jest natomiast przenoszona przez organ koncesyjny za zgodą przedsiębiorcy, który był jej adresatem, po spełnieniu przez podmiot, na który koncesja ma zostać przeniesiona, ustawowo wymienionych przesłanek. As for a licence, it may be transferred by the licensing authority, upon the consent of the entrepreneur to whom it was originally granted, after the transferee fulfils certain statutorily defined conditions. Organ może odmówić przeniesienia koncesji tylko w wyliczonych w ustawie przypadkach (np. gdy sprzeciwia się temu ważny interes gospodarki narodowej). The licensing authority may refuse to transfer a licence only in circumstances specified by the Law (e.g. where this would be in conflict with an overriding interest of the national economy). Dla inwestorów interesująca mogłaby też być możliwość przeniesienia jedynie części uprawnień z użytkowania górniczego i koncesji. An option which some investors might find worth considering involves the transfer of only a part of mining usufruct rights and rights under a licence. W odpowiedzi na takie zapotrzebowanie inwestorów pojawiła się w Polsce praktyka przenoszenia części użytkowania górniczego. The new practice of transferring an interest in mining usufruct emerged in Poland as a response to expectations expressed by some investors. Jednak zgodnie z  polskim prawem nie jest możliwe przeniesienie części uprawnień koncesyjnych. However, Polish law precludes the possibility of transferring an interest in a licence. Innym sposobem zaangażowania się inwestora w  działalność związaną z  niekonwencjonalnymi złożami gazu ziemnego, prowadzoną przez innego przedsiębiorcę, może być zdobycie wpływu korporacyjnego na podmiot będący stroną umowy o  użytkowaniu górniczym i  adresatem koncesji, poprzez nabycie akcji lub udziałów w takim podmiocie lub połączenie, bądź przekształcenie spółek posiadających koncesje. Another way for an investor to become involved in activities related to unconventional gas resources and carried out by another entrepreneur is by gaining corporate control over the entrepreneur being party to a mining usufruct agreement and a licence holder, through acquisition of shares in the entrepreneur, merger or transformation of the licensee. Mnogość rozwiązań w tym zakresie pozwala na stworzenie wielu scenariuszy pojawienia się inwestorów na rynku. Given a wide range of available options, it is possible to develop and explore a number of different entry scenarios. Można też rozważyć stworzenie struktury powiązań prawnych, kontraktowych, będących odpowiednikiem znanej i  popularnej w  krajach anglosaskich umowy typu farm–out. Yet another option involves the creation of legal and contractual links equivalent to a farmout agreement, well known and commonly used in Anglo-Saxon countries. Jest to umowa cywilnoprawna, na mocy której jedna ze stron nabywa uprawnienia do zysków ze złoża w  zamian za finansowe i  technologiczne zaangażowanie w  poszukiwanie i  rozpoznawanie (a  dalej wydobywanie) kopaliny. It is a civil-law agreement whereby one party acquires the right to a share in the production profits in return for financial and technological support of the exploration and appraisal (and subsequently the production) of minerals. Implementowanie struktury wynikającej z  tej umowy na grunt polskiego prawa jest trudne (ze względu na różnice w  systemach prawnych), ale prawnie dopuszczalne i możliwe do wypracowania. The implementation into Polish law of the legal and contractual framework equivalent to a farm-out agreement may prove difficult (due to differences between the two legal systems) but is permitted by law and achievable. Opłaty eksploatacyjne w Polsce wynoszą od 1% do 2,5% % przychodu z wydobycia gazu w zależności od wielkości produkcji. In Poland, royalty payments range from 1% to 2.5% of gas production revenues, depending on production volumes. W innych krajach opłaty licencyjne są kilka razy wyższe – w USA sięgają dwudziestu kilku procent. Elsewhere, royalties are several times higher – for example in the United States they amount to twenty odd percent. Rząd w Warszawie, oferuje wyjątkowe warunki z przyczyn strategicznych. The government in Warsaw has strategic reasons for offering such uniquely attractive conditions. Według przedstawicieli rządu, w ten sposób przyciągnie się do Polski możliwie dużą liczbę firm, które potrafią wydobywać gaz z łupków. According to the government’s representatives, this will attract to Poland the largest possible number of firms with knowhow in the area shale gas production. W  USA impulsem do rozwoju rynku niekonwencjonalnych złóż węglowodorów były zniżki i ulgi podatkowe. In the United States, development of the unconventional hydrocarbons market was spurred by a package of tax credits and reliefs, which had the effect of encouraging investors, who were able to spend more on exploration work as well as on new technologies. Stały się one w konsekwencji zachętą dla inwestorów, którzy mogli przeznaczyć większe środki finansowe na poszukiwania i  nowe technologie. In the United States, development of the unconventional hydrocarbons market was spurred by a package of tax credits and reliefs, which had the effect of encouraging investors, who were able to spend more on exploration work as well as on new technologies. Ważna była świadomość istnienia stabilnego systemu opłat nakładanych przez państwo, co pozwalało na właściwe ocenienie ryzyka biznesowego. A factor that also mattered was the awareness that the system of government charges was stable, which helped investors properly assess the business risk involved. W Polsce, wyznaczono opłaty eksploatacyjne nie jako procent sprzedaży, ale w postaci stawki uzależnionej od ilości wydobytego surowca. In Poland, royalties are set as a percentage of volumes produced, rather than a percentage of sales. Biorąc pod uwagę rynkowe ceny gazu ziemnego, przychody z tytułu opłat od ilości wydobycia są dużo niższe niż opłaty oparte o  wartość sprzedaży. Given the market prices of natural gas, proceeds from royalties based on production volumes are much lower than proceeds from sales-based royalties. Np. w  2009 roku opłata eksploatacyjna za wydobycie 1000 m3 gazu ziemnego wysokometanowego wynosiła 5,63 złotych, innych gazów (z wyjątkiem metanu z pokładów węgla) 4,68 złotych. For instance, in 2009 the royalty fee for 1,000 cubic metres of high-methane gas produced amounted to PLN 5.63 (PLN 4.68 in the case of other gases, except for coal-bed methane). Dla porównania, w 2009 roku, średnia cena za jeden m³ gazu dla gospodarstw domowych wynosiła 2,41 złotych (wliczając opłaty przesyłowe). To compare – in the same year, the average price paid by households for one cubic metre of gas was PLN 2.41 (including transmission charges). W  tej chwili opłaty eksploatacyjne zapisane ustawowo są niskie, natomiast nie ma pewności, że nie zostaną one znacznie podwyższone w momencie gdy odwierty okażą się obiecujące. Although the currently applicable statutory royalties are low 81 , no assurance can be given that they will not be significantly raised in the future if the wells yield promising results. Państwo posiada pewne narzędzia broniące je przed nadużyciami przy pozyskiwaniu koncesji na wydobycie: Zgodnie z Art. 26b. Prawa Geologicznego i Górniczego Odmowa udzielenia koncesji może nastąpić, jeżeli zamierzona działalność narusza wymagania ochrony środowiska, w tym związane z racjonalną gospodarką złożami kopalin,również w zakresie wydobycia kopalin towarzyszących, bądź uniemożliwia wykorzystanie nieruchomości zgodnie z  ich przeznaczeniem. The state is equipped with certain tools designed to counteract potential abuses which may occur during the process of acquiring production licences: According to Art. 26b. of the Polish Geological and Mining Law: The grant of a licence may be refused if the contemplated activity would violate the environmental protection requirements, including standards pertaining to sustainable management of mineral resources, also with respect to production of associated minerals, or would prevent the use of the properties in accordance with their intended purpose. Odmowa udzielenia koncesji na działalność w  zakresie składowania odpadów w górotworze, w tym w podziemnych wyrobiskach górniczych, może również nastąpić, jeżeli istnieje uzasadniona technicznie, ekologicznie lub ekonomicznie możliwość odzysku lub możliwość unieszkodliwiania odpadów w inny sposób niż składowanie. The grant of a licence for storage of waste in the rock mass, including in underground mine workings, may also be refused if the waste can be utilised or neutralised otherwise than through storage, with the use of technically, environmentally and economically feasible methods. Jakkolwiek obecne przepisy zdają się tworzyć stabilną, choć niezbyt rozbudowaną, ramę prawną dla działań związanych z niekonwencjonalnymi złożami gazu ziemnego w  Polsce, trzeba mieć na względzie, że przygotowany został projekt nowego prawa geologicznego i  górniczego. Despite the fact that the existing laws seem to provide a stable, albeit rather poorly developed, legal framework for activities related to unconventional gas resources in Poland, it needs to be borne in mind that a draft amendment to the Polish Geological and Mining Law is now passing through Parliament. Jest on obecnie przedmiotem prac parlamentarnych. Despite the fact that the existing laws seem to provide a stable, albeit rather poorly developed, legal framework for activities related to unconventional gas resources in Poland, it needs to be borne in mind that a draft amendment to the Polish Geological and Mining Law is now passing through Parliament. Projekt wprowadza szereg zmian, między innymi, implementując do polskiego porządku prawnego zapisy tzw. Dyrektywy węglowodorowej Nr 94/22/WE, spośród których szczególne znaczenie będzie miało wprowadzenie obowiązkowej procedury przetargowej poprzedzającej wydanie koncesji na poszukiwanie, rozpoznawanie i  wydobywanie węglowodorów. The draft provides for a number of changes, e.g. by implementing into Polish law the provisions of the so-called Hydrocarbons Directive (No. 94/22/EC), of which the most consequential one is the requirement to hold an open tender procedure for granting authorisations to explore, prospect and produce hydrocarbons. Obecne brzmienie projektu (w  przeciwieństwie do obowiązującego w tym zakresie prawa) nie daje podstaw do przyjęcia, że przedsiębiorca, który rozpoznał kopalinę nadal będzie miał pierwszeństwo (i gwarancję) w przypadku ustanowienia użytkowania górniczego (i koncesji) na jej wydobycie. The current wording of the draft Law (as opposed to the Law being currently in force) does not warrant the conclusion that an entrepreneur who discovered a mineral deposit will still enjoy priority (and a guarantee) with respect to the establishment of mining usufruct (and granting of a production licence). 3.5 Potencjalne problemy na drodze do wydobywania shale gas w Polsce. 3.5 Potential issues on the way towards shale gas production in Poland. Brak sprecyzowanej polityki rządowej wspartej rozporządzeniem Rady Ministrów, co do działań mających na celu rozwój rynku shale gas w Polsce. Lack of clear policy of the government that would be reflected in a relevant regulation of the Council of Ministers with respect to activities aimed at the development of the Polish shale gas market. Same koszty wiercenia otworów są znacznie wyższe w  Europie niż w  USA. The drilling costs alone are much higher in Europe than in the U.S. Perspektywiczne skały łupkowe w  Europie zalegają często na większych głębokościach niż podobne skały łupkowe w  USA, co oznacza jeszcze większe koszty wierceń. In Europe, prospective shale formations are often buried deeper underground than similar shales in the U.S., which means higher drilling costs. Polskie koncerny wydobywcze nie posiadają technologii niezbędnych do wydobywania gazu z łupków na odpowiednio niskim kosztowo poziomie, a ich rola i obecność na rynkach międzynarodowych jest mała. Polish companies do not have the necessary technology to produce shale gas in a relatively cost efficient way, while their position and presence on international markets is insignificant. Wg amerykańskiej firmy serwisowej Baker Hughes, w maju 2010 r. w Europie było 88 aktywnych urządzeń wiertniczych, z czego 46 wykonywało prace wiertnicze na lądzie, a  pozostałe na morzu. According to Baker Hughes, a U.S.-based oilfield services company, in May 2010 there were 88 operational drilling rigs in Europe, of which 46 were onshore rigs, whereas the remaining ones were offshore rigs. W  tym samym czasie w  Stanach Zjednoczonych pracowało nieco ponad 1500 takich urządzeń. At the same time, the number of operational drilling rigs in the U.S. was over 1,500. Szacuje się, że w Polsce znajduje się 27 urządzeń wiertniczych, z  czego tylko część prowadzi obecnie prace wiertnicze. According to estimates, in Poland there are 27 drilling rigs, but only some of them are currently operational. Tymczasem sprowadzanie sprzętu zza oceanu może się okazać trudne, ponieważ USA i Kanada bazują na innych metodach obliczeniowych i certyfikacyjnych niż te w Europie. Meanwhile, importing such equipment from overseas may pose difficulties due to the fact that the U.S. and Canada rely on different computation and certification methods than those used in Europe. Ze względu na gęstość zabudowy, poszukiwania i  wydobycie mogą okazać się trudne. Exploration and production may present a considerable challenge, given that the land which is to be covered by such operations is heavily developed. Wiedza na temat autentycznych zasobów jest bardzo mała, do tej pory wywiercono 5 otworów w basenie morza Bałtyckiego w północno–zachodniej Polsce. Little is known about the actual resources – only five wells have been drilled so far within the Baltic Sea basin in north-western Poland. Możliwy jest scenariusz, że po zainwestowaniu wielu milionów złotych w technologię oraz próbne odwierty, wydobycie okaże się nieopłacalne ekonomicznie. It is conceivable that after millions of zloty have been invsted in the technology and test wells, production will prove to be not viable in economic terms. 3.6 Szanse i korzyści płynące z rozwoju rynku shale gas w Polsce. 3.6 Opportunities and benefits arising from the growth of the shale gas market in Poland. Polska stoi przed ogromną szansą na całkowite przemodelowanie krajowego rynku energetycznego. Poland stands a unique chance to completely remodel its energy market. Jeżeli szacunki Wood Mackenzie lub Advanced Resources International okażą się prawdziwe, Polska z importera gazu może stać się jednym z eksporterów. If Wood Mackenzie’s or Advanced Resources International’s estimates are confirmed, Poland may turn from a gas importer into a net exporter. Polskie firmy, które wezmą czynny udział w  eksploatacji niekonwencjonalnych źródeł gazu mają szansę na osiągnięcie większego znaczenia na arenie międzynarodowej. Polish firms that will become actively involved in exploitation of unconventional gas deposits will stand a chance of strengthening their position on international arena. Pozyskanie najnowocześniejszych technologii niezbędnych do rozpoznania oraz eksploatacji umożliwi „skok technologiczny” sektora upstream w Polsce. Acquisition of state-of-the-art exploration and production technologies will provide a springboard for a “technology leap” of Poland’s upstream sector. Dzięki rozwojowi wydobycia gazu niekonwencjonalnego, nastąpi rozwój infrastruktury transportowej oraz przesyłowej praktycznie w całym kraju. Production of unconventional gas will boost the development of transport and transmission infrastructure across almost the whole of Poland. Dodatkowo gminy pozyskają fundusze z tytułu opłat i podatków związanych z pozyskiwaniem gazu naturalnego. In addition, fees and taxes levied in connection with natural gas production will contribute to the municipal budgets. Potencjalny wzrost zużycia gazu ziemnego w  Polsce, pozwoli na szybsze dostosowanie kraju do wymogów Unii Europejskiej poprzez ograniczenie emisji CO2. A potential rise in natural gas consumption will help Poland meet the EU-imposed requirements sooner than it might otherwise have done, by reducing carbon emissions. Dzięki ciągłemu udoskonalaniu technik eksploatacyjnych niekonwencjonalne złoża gazu w skałach macierzystych stały się dostępne. The continuous improvement of production technologies has enabled access to unconventional gas resources present in source rocks. To czy w Polsce nastąpi rewolucja gazowa zależy głównie od warunków geologicznych. Whether Poland is going to see a gas revolution depends chiefly on the geological conditions. Obecnie trudno ocenić jakie są rzeczywiste zasoby gazu łupkowego i czy wydobycie będzie opłacalne ekonomicznie. At this point, it is difficult to estimate the actual size of Poland’s shale gas resources and commerciality of shale gas production. Pierwsze wyniki będą znane w  ciągu najbliższych 4–5 lat, gdy podmioty gospodarcze zrealizują założenia związane z  koncesjami poszukiwawczo–rozpoznawczymi wydanymi przez Ministerstwo Środowiska. First results will be known in the next four or five years, when operators complete the work under exploration and prospecting licences granted to them by the Ministry of the Environment. Polski rząd oferuje wyjątkowo korzystne warunki koncesjonowania jako zachętę do badań nad zasobami gazu niekonwencjonalnego. Polish government is offering licences on exceptionally favourable terms as an incentive for research on unconventional gas resources. Jest to spowodowane czynnikami strategicznymi, mającymi na celu uniezależnić Polskę od zagranicznych źródeł gazu ziemnego w przyszłości. Such an approach is driven by the strategic objective to reduce Poland’s reliance on foreign sources of natural gas in the future. Na pewno gaz z łupków nie zmieni energetycznego oblicza Polski i regionu od razu. Shale gas will not change Poland’s and the region’s energy landscape instantaneously. Tak jak w przypadku wszystkich rewolucji surowcowych i energetycznych zmiany zachodzą powoli, natomiast shale gas ma ogromny potencjał na wprowadzenie trwałych zmian w  polskim, jak i  również europejskim sektorze energetycznym. As in the case of all commodity and energy revolutions, changes occur slowly, but shale gas development offers huge opportunities for a permanent shift in the Polish and European energy sectors. Nasz kraj ma szansę stać się w pełni niezależny od importu gazu ziemnego z zewnętrz, a polskie spółki na polepszenie pozycji na arenie międzynarodowej. Poland stands a chance of becoming fully independent on natural gas imports, and Polish companies – a chance of improving their international standing. DODATEK 2 CASE STUDY – POSZUKIWANIE GAZU Z ŁUPKÓW NA PRZYKŁADZIE DZIAŁALNOŚCI PKN ORLEN. EXHIBIT 2 CASE STUDY – EXPLORATION FOR SHALE GAS ON THE PKN ORLEN EXAMPLE. PKN Orlen posiada 5 koncesji na poszukiwanie i  rozpoznawanie węglowodorów w  rejonie lubelskim od listopada 2007 roku. PKN Orlen holds five licences for exploration and appraisal of hydrocarbons in the Lublin region, obtained in November 2007. Obszar ten obejmuje około 5000 km² . The licence area is approximately 5,000 sq km. Występowanie złóż konwencjonalnych pokrywa się z  potencjalnym występowaniem złóż niekonwencjonalnych. Areas of presence of conventional resources potentially overlap with areas of presence of unconventional resources. Spółką zależną PKN Orlen zajmującą się poszukiwaniami paliw, w tym gazu łupkowego, jest Orlen Upstream. PKN Orlen’s subsidiary responsible for fuel exploration, including shale gas exploration, is Orlen Upstream. Przeprowadzone badania. Completed surveys PKN Orlen zakończył obecnie pierwszy etap prac badawczych na koncesjach w basenie lubelskim. PKN Orlen has completed the first phase of surveys under the licences for the Lublin basin. Działania obejmowały analizę archiwalnych danych geologicznych, otworowych w tym pomiarów geofizycznych oraz sejsmicznych. PKN Orlen analysed historical geological data, well data, including geophysical and seismic measurements. Badane były obiekty w obrębie utworów karbonu i dewonu. The surveys covered prospects within Carboniferous and Devonian formations. Prowadzone były również prace dokumentujące stan rozpoznania utworów dolno – paleozoicznych (utwory ilasto–łupkowe górnego ordowiku i  dolnego syluru) w  najbardziej perspektywicznych fragmentach bloków koncesyjnych należących do PKN Orlen. Some work was also carried out with a view to documenting the current understanding of early Palaeozoic formations (late Ordovician and early Silurian shale formations) in the most prospective sections of PKN Orlen’s licence blocks. Dzięki przeprowadzonym badaniom wytypowano do dalszego rozpoznania metodami sejsmicznymi najbardziej perspektywiczne obiekty konwencjonalne jak i potencjalnie najciekawsze obszary dla występowania złóż niekonwencjonalnych. Following the surveys, the most prospective conventional resources and potentially prospective unconventional resources were selected for further seismic studies. Przeprowadzono również wstępne szacunki dot. wielkości zasobów wydobywalnych. Initial estimates of recoverable reserves have also been made. Głównymi horyzontami, z którymi wiąże się największe perspektywy i w których odkryto największe w  tym rejonie złoża typu konwencjonalnego to piaszczysto–mułowcowe utwory karbonu zalegające na głębokości od około 1500 do ponad 3000 metrów p.p.t. oraz oczywiście utwory łupkowe dolnego paleozoiku zalęgające na głębokościach od 1500 do 4000m p.p.t The main horizons which seem the most prospective and where the largest conventional resources were discovered are sand and siltstone Carboniferous formations at 1,500 to more than 3,000 metres below the ground level and Early Palaeozoic shale formations at 1,500 – 4,000 metres below the ground level. Nowe prace sejsmiczne realizowane były na bloku koncesyjnym Garwolin. New seismic surveys were carried out on the Garwolin licence block. Objęły one wykonanie terenowych, refleksyjnych badań sejsmicznych 2D wzdłuż wytypowanych uprzednio profili. The surveys included field 2D seismic reflection surveys along preselected seismic lines. Głównym wykonawcą zaprojektowanych prac sejsmicznych jest firma Geofizyka Kraków Sp. z  o.o., która posiada odpowiedni sprzęt oraz wieloletnie doświadczenie w prowadzeniu tego typu badań w Polsce i na świecie. The general contractor for the seismic studies - Geofizyka Kraków Sp. z o.o. - has the necessary equipment and long-standing experience in carrying out such surveys in Poland and around the world. Pierwsza interpretacja wykonanych prac sejsmicznych będzie najprawdopodobniej możliwa w sierpniu 2010 roku. The first interpretation of the seismic surveys will probably be possible in August 2010. Dalsze prace badawcze. Further surveys W chwili obecnej prowadzone są dalsze badania sejsmiczne. At present, further seismic surveys are underway. Do końca października 2010 łącznie przeanalizowanych zostanie 2300 km linii sejsmicznych 2D. By the end of October 2010 a total of 2,300km of 2D seismic lines will have been analysed. Zostaną przeprowadzone m.in. badania określające podatność łupków na szczelinowanie hydrauliczne stymulujące migracje gazu do odwiertu, analiza całości danych dla potwierdzenia głębokości zalegania serii perspektywicznych oraz wyznaczenia lokalizacji pierwszych otworów badawczych. At the same time, all gathered data will be analysed to confirm the depth of prospective resources, and the location of the first exploration wells will be identified. Zostaną przeprowadzone m.in. badania określające podatność łupków na szczelinowanie hydrauliczne stymulujące migracje gazu do odwiertu, analiza całości danych dla potwierdzenia głębokości zalegania serii perspektywicznych oraz wyznaczenia lokalizacji pierwszych otworów badawczych. Tests will be carried out to determine the shale’s susceptibility to hydraulic fracturing to stimulate gas migration into the wellbore. Łącznie na pierwszy etap poszukiwań gazu łupkowego PKN Orlen ma zamiar przeznaczyć ponad 100 mln zł. The budget which PKN Orlen plans to allocate for the first phase of shale gas exploration exceeds PLN 100m. Planowane prace wiertnicze Do roku 2012 zostaną przeprowadzone wiercenia dla potwierdzenia własności fizykomechanicznych skał, określenia zawartości oraz dojrzałości substancji organicznej. Planned drilling By 2012, well drilling will be undertaken to confirm the physical and mechanical properties of the rock and to determine the composition and maturity of organic material. Parametry te decydują o ilości możliwego do wydobycia gazu. These characteristics predetermine the amounts of recoverable gas. W  latach 2012–2013 planowane jest wykonanie pierwszych wierceń testujących możliwości produkcyjne. In 2012–2013, first wells are planned to test production capabilities. Natomiast na lata 2014–2016 przewidziane jest wykonanie pierwszych otworów horyzontalnych mających od 1 do 2 km długości o charakterze eksploatacyjnym. The years 2014–2016 will see the drilling of first horizontal wells with the length of 1 to 2km, which will serve for future production. Finansowanie badań i przyszłej eksploatacji Prace poszukiwawcze Orlen Upstream wykonuje ze środków własnych. Financing of surveys and future development Orlen Upstream is financing the exploration work with its own funds. W  chwili obecnej prowadzone są rozmowy z  partnerami potencjalnie zainteresowanymi współpracą, którzy posiadają technologię oraz doświadczenie w  poszukiwaniu i  eksploatacji gazu z  łupków. At present, talks are underway with partners potentially interested in cooperation, who have the technology and experience required for exploration and development of shale gas. Na etapie późniejszym, struktura projektu przyjmie najprawdopodobniej formę „Project finance”. At a later stage, the investment will be most probably implemented on a project finance basis. Naturalnymi partnerami do potencjalnej współpracy są firmy, które sąsiadują z pięcioma obszarami koncesyjnymi PKN Orlen na Lubelszczyźnie – ExxonMobil, Chevron oraz Marathon Oil. Natural partners for potential cooperation are companies whose licence areas are adjacent to the borders of PKN Orlen’s five licence areas in the Lublin region, namely ExxonMobil, Chevron, and Marathon Oil. Orlen podpisał do tej pory 15 porozumień z firmami, głównie z USA, ale również z Włoch, Kanady, Austrii, Holandii oraz Wielkiej Brytanii – m.in. z Lane Energy, South West Energy, Eni czy Shell. Orlen has signed 15 agreements with other companies, based mainly in the U.S., but also in Italy, Canada, Austria, the Netherlands, and the United Kingdom (including Lane Energy, South West Energy, Eni, Shell). Współpraca z  doświadczonymi partnerami przy realizacji tego typu innowacyjnych projektów niesie ze sobą wymierne korzyści: Dostęp do know–how oraz odpowiednich technologii, Minimalizacja ryzyka związanego z poszukiwaniami surowca, przy jednoczesnym zachowaniu pierwszeństwa do wydobywania surowca z odkrytych złóż. Implementation of such innovative projects in cooperation with experienced partners offers tangible benefits: Access to know-how and appropriate technologies Minimised exploration risk, with priority over other applicants to be granted rights to produce from the discovered reserves. Kolejne koncesje Obecnie prowadzone są również zaawansowane prace studyjne nad wytypowaniem kolejnych potencjalnie perspektywicznych obszarów występowania niekonwencjonalnych złóż gazu ziemnego na terenie Polski. Further licences Currently, studies are being performed in order to identify further potentially prospective areas of unconventional gas resources in Poland. DODATEK 3 BOOM NA METAN Z POKŁADÓW WĘGLA W LATACH 90’. EXIBIT 3 COAL-BED METHANE BOOM OF 1990s. W  lat 90-tych furorę wywołały zdjęcia z  amerykańskiego satelity ukazujące chmury metanu nad Śląskiem. In 1990s, a great uproar was raised by photographs taken by an American satellite, showing clouds of methane over Silesia. Metan w  atmosferze pochodził ze złóż metanu w  pokładach węgla (MPW). Methane in the atmosphere came from coal-bed methane resources. Udokumentowane zasoby MPW występują w  51 złożach w  obszarze Górnośląskiego Zagłębia Węglowego. Proved coal-bed methane reserves are present in 51 fields in the Upper-Silesian Coal Basin. Zasoby metanu z pokładów węgla wg Akademii Górniczo–Hutniczej w Krakowie: udokumentowane, wydobywane bilansowe zasoby metanu – 89,5 mld m sześc. w złożach eksploatowanych – ok. 26 mld m sześc. metan w złożach już zagospodarowanych – 3,6 mld m sześc.  w niezagospodarowanych złożach rezerwowych lub poniżej 1 km w p.p.t. – ok. 60 mld m sześc. potencjalne zasoby metanu z pokładów węgla – ok. 350 mld m sześć. Coal-bed methane resources according to AGH University of Science and Technology of Kraków (Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie): proved, recoverable, reported methane reserves – 89.5 billion cubic metres methane in producing fields – approximately 26 billion cubic metres methane in developed fields – 3.6 billion cubic metres methane in undeveloped reserves or more than 1km below the ground level – approximately 60 billion cubic metres potentially recoverable coal-bed methane – approximately 350 billion cubic metres. Zagraniczne koncerny takie jak Amoco, Texaco, McCormic, wykonały w latach 90–tych kilkanaście odwiertów testujących przypływ gazu bezpośrednio z  pokładów węgla, niestety rezultaty nie były zadawalające i dalsze prace zostały zarzucone. Foreign concerns, like Amoco, Texaco, McCormic, made in 1990s more than a dozen wells testing flow of gas directly from coal deposits, but the results were not satisfactory and further work was abandoned. Podobnie jak przy gazie z łupków, wydobycie metanu z pokładów węgla wymaga rozszczelniania skał. As in the case of shale gas, the problem of thight rock has to be overcome to extract methane from coal beds . Polskie pokłady węgla charakteryzuje mała szczelinowatość i niska przepuszczalność – oznacza to, że trzeba dużej ilości odwiertów aby uwolnić metan z niewielkiego obszaru. Polish coal deposits are characterised by low fracture density and low permeability, which means that a large number of wells is required to extract methane from a small area. Ze względu na te cechy polskich pokładów węgla – zagraniczne firmy zrezygnowały z wydobywania w Polsce metanu metodą wiertniczą. Due to these characteristics of Polish coal deposits, foreign players abandoned their plans to extract methane in Poland through drilling. Obecnie największymi producentami metanu z pokładów węgla są: 1. KWK Brzeszcze – 109,80 mln m3/rok (Kompania Węglowa) 2. KWK Krupiński – 99,72   mln m3/rok (Jastrzębska Spółka Węglowa) 3. KWK Zofiówka – 52,63   mln m3/rok (Jastrzębska Spółka Węglowa) Dla porównania w USA, zasoby MPW są szacowane na 588,9 m3, roczne wydobycie tego gazu w okresie 1990–2008 wzrosło dziesięciokrotnie z 5,55 mld m3 do 55,67 mld m3. The annual U.S. production of coal-bed methane in 1990–2008 rose ten-fold: from 5.55 billion cubic metres to 55.67 billion cubic metres. Obecnie największymi producentami metanu z pokładów węgla są: 1. KWK Brzeszcze – 109,80 mln m3/rok (Kompania Węglowa) 2. KWK Krupiński – 99,72   mln m3/rok (Jastrzębska Spółka Węglowa) 3. KWK Zofiówka – 52,63   mln m3/rok (Jastrzębska Spółka Węglowa) Dla porównania w USA, zasoby MPW są szacowane na 588,9 m3, roczne wydobycie tego gazu w okresie 1990–2008 wzrosło dziesięciokrotnie z 5,55 mld m3 do 55,67 mld m3. The largest producers of coal-bed methane are currently the following coal mines: 1. KWK Brzeszcze – 109.80 million cubic metres annually (Kompania Węglowa)\ 2. KWK Krupiński – 99.72 million cubic metres annually (Jastrzębska Spółka Węglowa) 3. KWK Zofiówka – 52.63 million cubic metres annually (Jastrzębska Spółka Węglowa) To compare, the U.S. resources of coal-bed methane are estimated at 588.9 cubic metres. Chmury metanu, które udokumentowali Amerykanie zdjęciami satelitarnymi, utworzył gaz ulatniający się do atmosfery poprzez systemy wentylacyjne kopalń oraz spękania górotworów. Clouds of methane photographed by the American satellite were created by gas flowing into the atmosphere from ventilation systems of coalmines and through rock mass cracking. Metan jest, ale trudny do eksploatacji. The methane is there but it is difficult to extract. Teraz ilość pozyskanego metanu jest uzależniona od wydobycia węgla. Now, the quantities of extracted methane depend on coal production. Metan wydobywany jest dla bezpieczeństwa górników oraz zapewniania kopalniom źródła energii. Methane is extracted to ensure miners’ safety and serves as a source of energy for coal mines. Metan w Polsce wykorzystywany jest głównie w kopalniach do produkcji ciepła i energii, zasilania suszarek (węgla), zasilania układów klimatyzacyjnych. In Poland, methane is used chiefly by coal mines, to produce heat and power and to provide electricity for coal dryers and air-conditioning systems. Alternatywnie metan może zostać wykorzystany w instalacjach miejskich. Alternatively, methane can be used for municipal purposes. Jastrzębska Spółka Węglowa – której kopalnie zakwalifikowane są do najwyższej grupy (IV) metanowości – planuje uruchomienie instalacji pilotażowej na terenie zamkniętej w 2000 roku kopalni Moszczenica. Jastrzębska Spółka Węglowa, whose mines are assigned the highest (4th) category in terms of methane bearing capacity, plans to launch a pilot project in the Moszczenica coalmine, closed down in 2000. JSW chce też sprzedawać metan w butlach gazowych. Jastrzębska Spółka Węglowa also wants to sell methane in cylinders. Projekt ma zostać uruchomiony w 2011 roku przez spółkę CNG Jastrzębie. The project is to be launched in 2011 by CNG Jastrzębie. Metan miałby pochodzić z kopalni Budryk, Pniówek i Krupiński. Methane would be sourced from the Budryk, Pniówek and Krupiński coal mines. Jedyną spółą zajmującą się stricte wydobyciem metanu jest KARBONIA PL spółka zależna New World Resources należącej do czeskiego potentata węglowego Zdenka Bakali. The only company whose sole business is methane production is KARBONIA PL, a subsidiary of New World Resources, owned by Zdenek Bakala, a Czech coal magnate. Metan wydobywany jest na terenie dawnej kopalni Morcinek w  Kaczycach (niedaleko granicy czeskiej) i  przesyłany głównie do odbiorców czeskich (mniejsze ilości do polskich odbiorców m.in. komunalnych). Methane is produced in the former Morcinek coal mine in Kaczyce (near the Czech border) and sent mainly to Czech consumers (smaller quantities to Polish market, including municipal consumers). Dodatkowym przychodem przy wydobyciu metanu jest sprzedaż jednostek. An additional source of revenue from methane production comes from allowance trading. Metan ma 21–tnie większy potencjał cieplarniany niż dwutlenek węgla. Methane’s global warming potential is 21 times higher than that of carbon dioxide. Rozbudowując instalacje odmetanowania i wykorzystując gaz do celów przemysłowych polskie przedsiębiorstwa uzyskują zredukowane jednostki emisji CO2 (ERU), które mogą zostać sprzedane na rynku międzynarodowym. By expanding methane degassing facilities and using gas for industrial purposes Polish companies obtain CO2 Emission Reduction Units (ERUs), which can be traded on the international market. Pierwszej takie transakcji dokonała JSW sprzedając jednostki japońskiemu koncernowi energetycznemu Chugoku Electric Power (przychody z tego tytułu to ok. 1 mln zł rocznie). First such transaction was carried out by JSW, when it sold ERUs to Chugoku Electric Power, a Japanese power corporation (its annual revenue from sale of ERUs is approximately PLN 1m). Podobny kilkuletni kontrakt z Chugoku wart ok. 30 mln zł zawarła Kompania Węglowa. A similar multi-year contract, valued at approximately PLN 30m, was signed with Chugoku by Kompania Węglowa. Dlaczego rynek gazu łupkowego ma szansę rozwinąć się lepiej niż rynek metanu z pokładów węgla? Why does the shale gas market stand a better chance to develop than the coal-bed methane market? łatwiejszy dostęp do złóż dla wszystkich (metan związany jest ze złożami węgla, które w większości są pod kontrolą koncernów węglowych) obniżenie kosztów poszukiwań i eksploatacji w ciągu ostatniej dekady większy nacisk na ekologiczne technologie i  wprowadzenie międzynarodowych kryteriów klimatycznych. • access to shale gas deposits is easier (methane is found in coal beds that in a majority of cases are controlled by coal mining conglomerates) over the last decade, the cost of exploration and production has fallen stronger emphasis is placed on environmentally friendly technologies and implementation of international climate standards. Tabela DODATEK 5 SŁOWNICZEK TERMINÓW, NAZW I POJĘĆ. EXHIBIT 5 GLOSSARY OF NAMES AND TERMS. ARI – Advanced Resources International Inc. (www.adv–res.com) , działająca od lat 70– ch, amerykańska firma prowadząca badania geologiczne. ARI - Advanced Resources International Inc. (www.adv-res.com) - a U.S.-based research and consulting firm which has provided services related to geologic studies since 1970s. Specjalizuje się w badaniu złóż niekonwencjonalnych, zaawansowanym pozyskiwaniu ropy (Enhanced Oil Recovery), sekwestracji dwutlenku węgla It specialises in unconventional petroleum resources, enhanced oil recovery and carbon sequestration. BTU – British Thermal Units (BTU), jednostka energii używana głównie w USA. BTU - British Thermal Units (BTU) - units of energy used predominantly in the U.S. 1 BTU to ilość energii potrzebna do podniesienia temperatury jednego funta wody o jeden stopień Fahrenheita. One BTU corresponds to the amount of energy needed to heat one pound of water by one degree Fahrenheit. Wartość 1 BTU to od 1054 do 1059 J. 1 BTU equals about 1,054 J to 1,059 CERA – Cambridge Energy Research Associates (dokładnie IHS CERA). J. CERA - Cambridge Energy Research Associates (more precisely: IHS CERA) - a renowned U.S.-based consulting and business intelligence firm specialising in energy resources, having its seat in Cambridge, Massachusetts. Uznana amerykańska firma consultingowa i  business intelligence zajmująca się surowcami energetycznymi, z  siedzibą w  Cambridge, Massachusetts. J. CERA - Cambridge Energy Research Associates (more precisely: IHS CERA) - a renowned U.S.-based consulting and business intelligence firm specialising in energy resources, having its seat in Cambridge, Massachusetts. Założycielem i  prezesem firmy jest Daniel Yergin, autorytet w  zakresie geopolityki i  ekonomii surowców energetycznych, szczególnie ropy naftowej, autor nagrodzonej nagrodą Pulitzera książki The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power. The company’s founder and president is Daniel Yergin, a recognised expert in geopolitics and economics of energy resources (mainly oil) and a Pulitzer Price winning author of The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power. CERA należy do notowanej na nowojorskiej giełdzie IHS Inc. (Information Handling Services) grupy prowadzącej działalność wydawniczą (np. Jane’s Defence Weekly) i business intelligence. CERA is a member of IHS (Information Handling Services) Inc., a publishing (e.g. Jane's Defence Weekly) and business intelligence group listed on the New York Stock Exchange. EIA – Energy Information Administration (www.eia.doe.gov), część amerykańskiego Departamentu ds. Energii (US Department of Energy), zajmuje się gromadzeniem informacji i publikacją analiz o zasobach surowców energetycznych oraz rynku energii w Stanach Zjednoczonych i na świecie. EIA collects information and publishes analyses on energy resources, as well as on the U.S. and global energy markets. EIA – Energy Information Administration (www.eia.doe.gov), część amerykańskiego Departamentu ds. Energii (US Department of Energy), zajmuje się gromadzeniem informacji i publikacją analiz o zasobach surowców energetycznych oraz rynku energii w Stanach Zjednoczonych i na świecie. EIA - Energy Information Administration (www.eia.doe.gov) - a unit of the U.S. Department of Energy. IEA – International Energy Agency (www.iea.org). IEA - International Energy Agency (www.iea.org) - an organisation of 28 countries, including Poland (since 2008), established in the wake of the oil crisis of 1973-1974. Międzynarodowa Agencja Energii skupiająca 28 krajów w tym Polskę (od 2008 roku). IEA - International Energy Agency (www.iea.org) - an organisation of 28 countries, including Poland (since 2008), established in the wake of the oil crisis of 1973-1974. Założona podczas kryzysu naftowego w latach 1973–1974, miała pierwotnie na celu koordynację działań w czasach kryzysu dostaw surowca. IEA - International Energy Agency (www.iea.org) - an organisation of 28 countries, including Poland (since 2008), established in the wake of the oil crisis of 1973-1974. Obecnie Agencja jest platformą do wypracowywania wspólnej polityki w zakresie bezpieczeństwa energetycznego, rozwoju gospodarczego i ochrony środowiska. Initially, it was dedicated to coordinating actions at times of oil supply disruptions, but its current role is to develop common energy security policies and to promote economic development and environmental protection. ODWIERTY POZIOME – Technika polega na początkowym odwierceniu odwiertu pionowego, a  następnie po osiągnięciu zakładanej głębokości zmianie trajektorii otworu na poziomy i  dalszym poziomym wierceniu w  docelowej warstwie skalnej nawet na odległość ponad kilometra od wieży (rekord to ok. 11 km). HORIZONTAL DRILLING – a technique involving the initial drilling of a vertical wellbore, deviating it at a pre-determined depth to a horizontal trajectory and drilling on into the target rock formation for a distance which may exceed one kilometre from the vertical well (the record length was 11 kilometres). PŁUCZKA – Płyn stosowany przy wierceniu otworów wiertniczych spełniający szereg ważnych funkcji od usuwania zwiercin z  otworu i  wynoszenia ich na powierzchnię, chłodzeniu i  smarowaniu świdra oraz przewodu wiertniczego, zabezpieczeniu stabilności ścian otworu na przewiercanych odcinkach, kontrola ciśnienia w otworze, czy dostarczanie informacji o  przewiercanych skałach w  otworach horyzontalnych również przekazywanie mocy hydraulicznej i  wprawianie w  ruch obrotowy świdra wiertniczego. DRILLING MUD – a fluid used in well drilling which has a number of important functions, such as removing and carrying out drill cuttings, cooling and lubricating the drill bit and the drill pipe, securing the stability of the borehole walls in drilled intervals, controlling subsurface pressures, and providing information on drilled rocks. PŁUCZKA – Płyn stosowany przy wierceniu otworów wiertniczych spełniający szereg ważnych funkcji od usuwania zwiercin z  otworu i  wynoszenia ich na powierzchnię, chłodzeniu i  smarowaniu świdra oraz przewodu wiertniczego, zabezpieczeniu stabilności ścian otworu na przewiercanych odcinkach, kontrola ciśnienia w otworze, czy dostarczanie informacji o  przewiercanych skałach w  otworach horyzontalnych również przekazywanie mocy hydraulicznej i  wprawianie w  ruch obrotowy świdra wiertniczego. In horizontal drilling, it also provides hydraulic power to the drill bit and sets it in a rotary motion. SZCZELINOWANIE HYDRAULICZNE – Gdy w strefie poddanej obróbce wytworzy się odpowiednia ilość szczelin, tłoczony wraz z wodą piasek o dobranej do porowatości skały, granulacji, który wciska się w pęknięcia i uniemożliwia ich zamknięcie, tworząc jednocześnie naturalne drogi komunikacji dla gazu dopływającego do otworu. HYDRAULIC FRACTURING – once a sufficient number of fractures are created within the target zone, a mixture of water and sand with the grain size suited to the rock porosity is pumped into the wellbore, invading the fractures and preventing them from closing, while providing natural passageways for gas flowing into the wellbore. Istnieje ogromna liczba wariantów operacji szczelinowania. Hydraulic fracturing may be performed in a variety of ways. Do płynu szczelinującego o  regulowanych parametrach lepkości, zwilżalności, ciężaru właściwego dodaje się w niewielkich ilościach (do kilku procent)różne substancje chemiczne umożliwiające poprawne wykonanie zabiegu. A fracturing fluid of controlled viscosity, humidity and gravity may be mixed with a small quantity (up to a few percent) of chemical additives which enable proper execution of the treatment. Jako wypełniacz można zamiast piasku stosuje się również materiały ceramiczne, metalowe i  plastikowe kulki oraz płyny polimerowe, które przekształcają się w siatkę splątanych włókien. Apart from sand, alternative filling materials may include ceramic materials, metal and plastic pellets and polymer fluids, which get transformed into a network of tangled fibres. Otwieranie szczelin kontroluje się za pomocą sond mikrosejsmicznych i światłowodów. The opening of the fractures is controlled by means of microseismic probes and fibre-optic cables. Tcf – trillion cubic feet (US), billion stóp sześciennych; 1 stopa sześcienna to 0,028316846592 m3 Tcf - trillion cubic feet (U.S.), 1 cubic foot equals 0.028316846592 cubic metre.